تو راجع به نبض فهميدى ! كه نبض درشت ، ريز ، دراز ، كوتاه ، سريع ، كند ، گرم ، سرد ، مرتب ، مختلف ، نامرتب ، نيرومند ، ناتوان ، بريدگى نبض ، پيوستگى نبض ، نبض تشنجى ، نبض لرزان ، هريك دليل بر حالتى معيّن در انسان است . همچنان‌كه رگهاى پر از اگنه ، كم اگنه ، حالات پسنديده ، حالات ناپسند ، هريكى از آنها ، نشان از حالتى معيّن دارد . و چنان‌كه در هركسى برحسب مزاج در عمر ، نژاد و نوعيّت نژادى ، روىآورها بر بدن و روىآورهاى روانى تفاوتهايى هست و هر حالتى رهنمونى است براى تشخيص سلامت و بيمارى انسان ، در نفس و نوعيت آن نيز تفاوتهايى هست و مىتوان از راه نفس ، چگونگى حالت انسان را تشخيص داد . نفس بزرگ ، كوچك ، سريع ، كند ، جدا از هم ، نامرتب ، تنگ ، گشاد ، آسان ، دشوار ، نيرومند ، ناتوان ، گرم ، سرد ، درست و مرتب ، نامرتب مىشود و هريك از اين حالات نفس ، رهنمون تشخيص بدن انسانند . برخى از انواع نفس نام ويژه به خود دارند مانند نفس بريده ، نفس دوچندان ، نفس راست ايستادگى ( نفس الانتصاب ) ، نفس خفگى ، نفس زوركى و داراى فاصله‌هاى زمانى مانند نفسى كه در بيمارى سكته و امثال آن پديد آيد . آسيب‌ديدگى نفس و انگيزهء آن هرگاه خللى بر نفس وارد آمد انگيزه‌اش يكى از سببهاى زير است : 1 - اندامان نفس‌كش آسيب ديده‌اند و خلل در نفس پيدا شده است . منظور از اندامان نفس‌كش حنجره ، ريه ، قصبه ، رگهاى زبر ( كلفت ) ، شرايين ، حجاب ، ماهيچه‌هاى سينه و خود سينه است كه شايد سينه تنگ و كوچك باشد و از اين تنگى و كوچكى نفس به كوچكى و تنگى بينجامد . 2 - منشأ و مبدأ : منشأ و مبدأ در اينجا مغز است و نخاع ، كه نخاع منشأ حجاب است قسمت اعظم حجاب از زوج چهارم عصب نخاع روييده و همچنان شاخه‌اى از زوج پنجم و ششم و عصبى كه به سوى شعبهء زوج پنجم و ششم آيد به نخاع پيوسته‌اند . 3 - آيا آسيب‌ديدگى نفس از اندامان همجوار است و در گزندى كه به نفس رسيده است اين اندامان همسايه سهيم مىباشند ، منظور از اندامان همجوار : معده ، كبد ، زهدان ، روده و ساير احشاء است . چگونگى آسيب نفس : 1 - يا سوء مزاج ، ناتوان‌كننده گرم است . 2 - يا سوء مزاج سرد . 3 - يا سوء مزاج تر . 4 - يا سوء مزاج خشك .