فصل پنجم در معالجهء كلى ورمهاى اطراف گلو ، حنجره و غده‌هاى پيرامون حنجره و گلو ، زبان كوچك ، شراع الحنك و لوزتين بايد قبل از هر چيز مادهء بيمارى را به وسيلهء خون‌گيرى و اسهال بيرون راند ، و آن را به سوى مخالف كشيد حتى اگر با حجامت باشد كه بر جاهاى دور برابر مادهء ورمى گذارند . دست و پاها را تند ببندند كه شخص را به درد آرد ، و از داروهاى گيرنده مخلوط با داروهاى كمى جلادهندهء بيرون آورنده ، مانند عسل شروع كنند ، كه بهترين اين داروها پوستهء گردو ، و در درجهء دوم رب توت است . و بدان ! كه در ابتداى بيمارى زبان كوچك يا خناق ، غرغره كردن با سركه مفيد است كه بازدارنده است و رطوبت زياد مىكشد و مانع از رويدادى مىشود كه نزديك است روى دهد . هم از اين قبيل داروهاست : شب ، مازوج ، گلنار ، انار ترش و انار شيرين كه در آب بجوشند تا از هم مىپاشن و انگشت پيچ سازند و بليسند ، بىبهره نيست . اگر موى جان‌دانه را بتراشند و افشرهء اقاقيا بر آن مالند ، خارج از فايده نيست . بعد از مراحل اوليه به تدريج داروهاى رساننده استعمال شود ، بعدا به بازكننده‌هاى قوى برسد كه در قوت نشادر و عاقرقرحا و غيره باشد كه ذكر خواهند شد . عطسه كردن وسيلهء كندس ، كوشنه ، برگ خرزهره ، مرزنگوش نافع است . براى علاج خناق و زبان كوچك و لوزتين و ساير اعضاى گلو داروى مجرب هست كه از اين قرار است : با نخى و به‌ويژه نخى كه با ارغوان بستانى و آبى نه ديمى رنگ شود ، مارى خفه كنند و نخ را بر گردن بيمار ببندند ؛ اثر مثبت بسيار عجيب دارد . شير هم از داروهاى خوب است . در اواخر بيمارى داروهاى نرم‌كننده و بازدارنده بايد كه درد را تسكين بخشند . بايد در استعمال داروهاى گيرنده و تحليل‌برنده و رساننده دقت كرد ، و دقت كرد كه آيا بدن بيمار نرم يا سفت است . اگر سفت است داروى قوىتر داد ، اگر نرم است دارو كم‌توان‌تر باشد . لازم است كه عمر و مزاج و زمان و عادات بيمار را مراعات كرد . گاهى اقتضا مىكند كه ورم زبان كوچكه و لوزتين و سستى و فروهشتگى آن را بريد ، كه در باب ويژه‌اى بحث خواهد شد . يكى از اسلوب علاج ، با فشار انگشت برجاى ورم است ، كه آن را در سه حالت به كار مىبرند : 1 - وقتى مهره از جاى مىلغزد . 2 - در ورم زبان كوچكه و لوزتين كه فروهشته را به سوى بالا بركشند . 3 - در ورم بلغمى كه منفذ هر دو ( حنجره و قصبه ) تنگ مىشود ، با فشار انگشت منفذ را پاك كنند و نرمى بخشند .