فصل نوزدهم گند دهان يا از عفونت لثه يا سست شدن لثه يا عفونت بيخ دندان است كه آسيب به دندان رسانيده . يا اينكه از سوء مزاج پوست دهان است و بدون رطوبت است اكثرا چنين سوء مزاج گرم است . يا سبب از دهانهء معده است كه خلطى گنديده در دهانهء معده قرار دارد ، كه آن خلط صفرايى يا بلغمى است . يا از اطراف ريه مىباشد چنان‌كه در مسلولين ديده مىشود . علاج : اگر از لثه و گوشت وسط دندانهاست بايد در پاكسازى دندانها كوشش كرد ، با سركه و آب بشويند ، اگر بهره نداد و عفونت زياد بود بعد از شستن با آب و سركه ، ثمر گز و عاقرقرحا و فيجن و ساذج ( درخت هندى ) و عود و مصطكى و پوست برنج و ميخك بجاوند . الوا و مرّ و امثال آن را بر لثه گذارند ، سركهء پياز دشتى مضمضه كنند . رازيانهء شامى و شراب غليظ يا نبيذ شيرين بر لثه مالند ، اگر علاج نشد مويزك را بخايند و تف بيرون اندازند . اگر باز فايده نداد و گند دهان آشكارتر بود : نسخه : سوختهء زاج يك جزء ، بيخ سوسن و زعفران هريك نيم جزء ، با عسل عجين شود و قرص گردد و استعمال شود و سپس با سركهء خالص يا مخلوط با گلاب مضمضه كنند . داروى قوىتر از اينها : سوختهء كاغذ سه درهم ، زرنيخ دو درهم و نيم ، سك ، سماق . نسخه : زنجفيل ، فلفل سوخته ، قرصهاى « فلدفيون ؟ » از هريك دو درهم كه بر دندان و لثه مالند و بچسبانند و پارچهء كتان بر آن نهند . شخار ( قلى ) به تنهايى بر گوشت گنديدهء دهان نهند . آن را برمىكند و مىاندازد و گوشت تازه مىروياند . نسخه : صمغ خرنوب مصرى ، زرنيخ سرخ ، زرنيخ زرد ، آهك ، شب با سركه قرص سازند و در عسلاب يا آب‌پز ثمر سرو كوهى مىسايند و بر لثه و دندان مالند . اگر عفونت در خود دندان باشد و در طرف قرار گرفته وسيلهء سوهان حك كنند . اگر عفونت بيخ دندان را فراگرفته بايد كشيده شود . اگر سستى در گوشت لثه است و سبب عفونت شده ، با داروى بندآور كه در باب سستى لثه خواهيم گفت معالجه شود . اگر خلط صفرايى و در معده يا در پوست دهان عفونت يافته بهترين دارو : زردآلوى تازهء نخشكيده است كه ناشتا تناول كنند ، خربزه و خيار و شفتالو هم ناشتا بخورند خوب است . اگر زردآلو يا خوخ تازه گير نيامد ، خيسيدهء خشك آنها را و به ويژه زردآلو خشكه را ناشتا بخورند . قاوت و شكر و برفآب مفيد است ، « حبوب الوا » - كه در اقرابادين آمده است - خوب است .