فصل نهم اختلاج ( پريدن و جستن غير ارادى در جسم ) اختلاج عبارت از جنبش ماهيچه است . همراه حركت ماهيچه ، پوستى كه بر آن چسبيده به حركت درمىآيد . سببش باد غليظ است ، و از آنجا كه به سرعت تحليل مىرود دليل است كه باد باشد . اختلاج هميشه از بدنهاى سردمزاج و به‌ويژه سالخوردگان سردمزاج و نوشابه‌هاى سرد منشأ دارد . كه از گرمىبخشها ساكن مىشود و از نفوذ كردن بازمىماند . دليل بر اينكه باد غليظ است آن است كه بدون حركت دادن عضو تحليل نمىرود و از اين سبب گوييم : اختلاج در ماهيچه و گوشت و عصب است زيرا كه در مادهء بسيار نرم مانند مغز ، باد حبس نمىشود و همچنين در استخوان بند نمىگردد . هميشه اختلاج در جايى رخ مىدهد كه در سختى و نرمى ميانه باشد . سبب اختلاج نيروى سردىبخش و مادهء رطوبى است و اكثرا از عوارض نفسانى و به‌ويژه از شادى زياد و از اندوه و خشم و غيره روىآور است ، زيرا جنبش روان در اين حالتها مواد را تبديل به باد كرده است . و بدان ! كه اگر اختلاج همهء جسم را شامل بود ، آژير سكته يا كزاز است . اگر در مراق ( لايهء خارجى پردهء صفاق ) باشد آژير ماليخوليا و صرع است . اگر در رخسار ماندگار باشد آژير دهن‌كجى ( لقوه ) است . اگر اختلاج در پايينهاى شراسيف ( دنده‌هاى رو به شكم ) بود ، شايد ورمى در حجاب حاجز باشد كه تابع حاجز است . علاج اختلاج پياپى : عضو را با كماد گرمىبخش مىبندند ؛ اگر شفا نيافت ، روغنهاى تحليل‌برنده از كم‌نيرو به تدريج شروع مىشود و به داروى قوى مىرسد . اگر بهره نداد مسهل مىخورد . و بعدا عضو مختلج را داروهاى گرمىبخش مىمالند . دراين‌باره گندبيدستر با جيوه خاصيت به سزا دارند . بيمار نبايد آب يخ بخورد ، نبايد زياد شراب بخورد ، و از هرچه بادآور و سردىآور است پرهيز كند . علاج اختلاج به علاج خواهرهاش ( رعشه ) ، عصب ، كرخى و غيره نزديك است . پس بگذار از بحث بيماريهاى عصب بگذريم و به اندامان حسى و حركتى و احوال آنها بپردازيم . راجع به ورمها و گسستنيها ( تفرق الاتصال ) و غيره ان شاء الله در كتاب چهارم به بحث مىپردازيم .