گفتيم . كشيدگى در سرزمينهاى جنوبى بسيار است كه امتلاء و جنبش و خلط بسيار است ؛ و به‌ويژه براى كسانى كه خلط بلغمى دارند . گاهى در سرزمينهاى شمالى هم روى مىدهد ، زيرا زوايد ( فضول ) راكد مىمانند ، و به‌ويژه براى زنان كه عصب ناتوان‌تر دارند . علامتها : مطلقا عدم پذيرش عضو براى برهم آمدن ، منقبض شدن علامت تمدد است . علامت كزاز اگر در قسمت جلو باشد ، بيمار همانند خفه‌شده رنگ رخسار و چشمش تغيير مىيابد ، تيره مىشود . و گاهى چنين مىنمايد كه مىخندد و در حقيقت چنين نيست زيرا ماهيچه‌هاى رخسار كشيده مىشوند ، سر به سوى جلو متمايل و گردن پر مىشود كه نمىتواند به اطراف حركت دهد و شايد به سبب تمدد در ماهيچه‌هاى شكم و ناتوانى دفع‌كنندهء بول نتواند بشاشد ، و شايد بدون اراده بشاشد كه ماهيچهء مثانه كشيده است و به هم نمىآيد ، و شايد خون بشاشد كه از اثر فشار زياد رگها تركيده شده باشند . و شايد به سكسكه مبتلا شود . و اگر كزاز به‌طرف عقبى بود سر و هر دو شانه و ماهيچه به سوى پشت جذب مىشوند ، زيرا ماهيچه‌هاى شكم كشيده شده‌اند و ماهيچهء مقعد نيز كشيده مىشود . و بيمار نمىتواند چيزى را كه در رودهء مستقيم دارد نگهدارد . و نمىتواند آنچه را كه در رودهء باريك هست بيرون دهد . و اين دو حالت مشتركا سبب خفگى از نفس‌تنگى و بىخوابى و درد و كم‌مايه شدن بول و بادكردگى زياد و از تخت خواب به زير افتادن مىشود . علامت كزاز رطوبى يا خشك كه از ورم زياد باشد ، و آنچه از آسيب و آزار روى مىدهد ، قياسش همان است كه در باب تشنج گفته شد . اكثرا در صورتى علت كزاز از سردى باشد قولنج پديد آيد . علاج : همان علاجهاى تشنج ، علاج كزاز نيز هست ، ولى بادكشهاى بيشتر بايد گذاشت تا حرارت را برگردانند . نشتر زدن هم لازم است ؛ به‌ويژه بر ماهيچهء گردن و فقرات و سردنده‌هاى رو به شكم ( شراسيف ) . هرگاه بيمار كزاز از آزار زياد يا از اثر مداوا عرق كرد ، نبايد گذاشت كه عرق بر بدنش سرد شود زيرا اذيت مىكند . بايد عرق را به وسيلهء پشم ترشده ، خشك كرد . يا او را در چنان روغن گرمىبخش نشاند كه در تحليل بردن بسيار قوى است ، و به تناسب نيرو ، از جواشير و صمغ انگدان تا يك درهم تناول كند . كزاز بيشتر از تشنج بايد علاج شود ، زيرا كزاز موذى و خفگىآور و كشنده است . گويند از داروهايى كه براى مداواى كزاز و تشنج بسيار نافعند يكى اين است :