آزاذ درخت ( آزاد درخت ) : اين درخت معروف است و ثمرى دارد كه به ( نبق ) شبيه است و در رى آن را درخت هليله و كنار نامند و در طبرستان آن را بطاحك خوانند . درختى است بزرگ و تنومند . مزاج : شكوفهء آن در سوم گرم و در آخر اول خشك است . خواص درمانى : شكوفه‌اش بازكننده انسدادها است . آرايش : آب برگ آزاد درخت ، و بويژه برگ آزاد درخت كه مخلوط با شراب باشد شپش‌كش است و موى را بلند كند . اندامهاى سر : شكوفه‌اش انسداد مغز را باز مىكند . اندامهاى تنفسى : ثمر آن براى سينه بسيار زيان‌آور و كشنده است . اندامهاى غذا : ثمر آن براى معده بد است و معده را زحمت مىدهد . تبها : گويند اگر الياف آن را با شاه‌تره و هليله بپزند و بخورند تبهاى بلغمى را به كلى بهبود مىبخشد . زهرها : افشرهء شاخه‌هاى نازك آن كه مخلوط با عسل باشد پادزهر هر سمى است . ميوه‌اش شايد سم كشنده باشد . جانشين : براى دراز شدن موى سر مىتوان به جاى برگ آزاد درخت برگ شاهدانه و آس و سدر به كار برد . ايرسا ( زنبق ) : منظور از ايرسا ريشه سوسن آسمانگون است ، سوسن آسمانگون گياهى است داراى ساقه‌هاى متعدد و گل آن به رنگهاى گونه‌گون است ، سفيد و زرد و آسمانى و بنفش و ازاين‌رو آن را ايرسا ناميده‌اند كه رنگين كمان را ايرسا گويند . ساقه‌هاى ايرسا بندبند و برگش باريك است و اگر كهنه شود كرم مىزند . ديسقوريدوس گويد : برگ ايرسا به برگ سوسن بيابانى مىماند . ليكن از سوسن بيابانى بلندتر و بزرگتر است . ساقه آن گلى دهد كه گلبرگها همديگر را مىپوشانند ( پربرگ ) و به چندين رنگ درمىآيند : قسمى به زردى مايل و ارغوانى هستند و قسمى به رنگ آسمانند و از اين اختلاف رنگ آن را رنگين‌كمان گويند . زيرا به رنگين‌كمان شبيه است . ساقه‌هايى سخت و خوشبوى دارد و بايد بعد از چيدن در سايه گذارند و به رشته كتان كشند . گزينش : هرچه سخت و پرمايه است و افشره غليظ و مايل به سرخى دارد و بوى سوسن بيابانى نمىدهد و زبان‌سوز نيست و بسيار عطسه‌آور است بهتر است . مزاج : در آخر دوم گرم و خشك است . خاصيت درمانى : گرمىبخش ، لطافت‌آور ، رساننده ، بازكننده ، زداينده ، تنقيه‌كننده است . اگر افشره‌اش را در عسل آب حل كنند بلغم غليظ را تنقيه مىكند و بيرون مىراند . آرايش : زنبق به تنهايى و همراه خربق كه هم‌اندازه باشد در زدودن لكه‌هاى سياه و كك‌مك سودمند است . دمل و جوش : سائيدهء آن سفت‌شدگيها و ورمهاى غليظ و خنازير و جوشهاى پليد را دواست . زخم و قرحه : در مداواى قرحه‌هاى پليد مفيد است ، ناسورها را بهم آورد حتى اگر گرد آن استعمال شود . گوشت را باز مىروياند و استخوانها را با گوشت سالم مىپوشاند . مفاصل : با روغن زيتون خستگى را از بين مىبرد . اگر با سركه يا با شراب تناول شود در علاج ترنجيدگى و گسستگى در ماهيچه‌ها سودمند است . اماله با آن علاج عرق النسا است . اندامهاى سر : خواب‌آور است . سردرد مزمن را از بين مىبرد . گاهى آن را با روغن گل سورى و سركه براى رفع سردرد مىآميزند و زنبق خودبه‌خود علاج سردرد است . عطسه‌آور است . آب‌پز آن را در دهان گردانند درد دندان تسكين يابد . روغن زنبق با سركه صداهاى گوش را خاموش كند . و نزله‌هاى مزمن را قطع مىنمايد . روغن زنبق بوى بد بينى را از بين مىبرد و پختهء آن نيز همين كار را انجام مىدهد و از چرك زخمها نيز جلوگيرى مىكند . چشم : اشك‌آور است .