سده‌هاى ميانهء اروپا و عموما لاتين زبان براى فهم نوشته‌هاى جالينوس نشان مىدهد . براى بسيارى از پزشكان اروپايى فهم نوشته‌هاى جالينوس براساس متون يونانى آنها يا ترجمه‌هاى لاتين كار آسانى نبود . اين امر به‌ويژه بر اثر تغيير زبان يونانى طى بيش از يك هزار سال فاصله از زمان پديد آمدن آثار جالينوس تا مرور آنها به وسيلهء پزشكان قرون وسطى اتفاق افتاده بود . پزشكان لاتين زبان به سرعت متوجه اهميت قانون در تفسير آراى جالينوس شدند و از قانون ترجمه‌هاى متعدد لاتينى تهيه شد . بسيارى از اين ترجمه‌ها و به‌ويژه بهترين آنها توسط پزشكان اسپانيايى ( اندلسى ) در سدهء شانزدهم ميلادى صورت گرفت . اين موضوعى است كه با وجود اهميت بسيار زياد آن ، كمتر مورد بحث قرار گرفته است و لازم است به عنوان يكى از مهم‌ترين دستاوردهاى پزشكى اسلامى مورد توجه قرار گيرد . « 1 » اما نوآورى در حيطهء پزشكى اسلامى در اين حد نيز متوقف نماند . مهم‌ترين دستاوردهاى پزشكى اسلامى هنگامى به وجود آمد كه چند تن از پزشكان اسلامى توجه خود را بر عدم تطبيق آراء جالينوس با آنچه كه بر اثر تجربه يا تشريح از بدن انسان به دست آورده بودند ، منعكس كردند . يكى از نخستين ايرادهاى دانشمندان و پزشكان اسلامى بر جالينوس ، توسط ابو نصر فارابى وارد شد . فارابى در رسالهء خود با عنوان الرد على الجالينوس فيما نقض على ارسطاطاليس لاعضاء الانسان ، به‌طور كلى ترتيب ساختارى اعضاى بدن انسان را بين آراى جالينوس و ارسطو مقايسه كرده « 2 » و با توجه به آراى خود ، حق را به ارسطو داده است . احتمالا اين نگرش فارابى منشاء همان انتقادهايى شد كه بعد از او ابن سينا - همان گونه كه پيش از اين اشاره كرديم - از جالينوس كرد . رازى نيز به عنوان پزشكى بزرگ ، جامع‌نگر و صاحب نظر ، به آراى جالينوس در پزشكى ايرادهايى مهم وارد كرد . مهم‌ترين نقد رازى از آراى جالينوس به هنگام طرح نظرات خود دربارهء ديدن ، شنيدن و رسيدن شعاعات نورى از جسم به چشم ارائه شده است . « 3 » رازى چگونگى فرايند ديدن را درست برعكس نظر جالينوس بسته به پرتوهايى مىداند كه به چشم مىرسند نه آن‌گونه كه جالينوس گفته بود با پرتوهايى كه از چشم ساطع مىشود . در

--> ( 1 ) . See : M . Lopez Pinero and F . Bujosa , " Tradicion y Renovacion de los Saberes Medicos en la Espana del Siglo XVI " , Medicina Espanola , Vol . 77 , 1978 . M . Steinschneider , Die Arabischen Ubersetzangen Ausdem Grieschischen , Leipzig , 1960 . ( 2 ) . فؤاد سزگين ، همان ، ص 20 - 417 . ( 3 ) . پيشين ، ص 37 .