على بن عيسى بن جرّاح ( ابن جرّاح ) در حربيهء بغداد ، بيمارستان‌هايى تأسيس كردند . از آن پس ، در بغداد و نواحى ديگر ، بيمارستان‌هاى نوبنياد رو به فزونى نهاد ؛ چنان‌كه سدهء چهارم دورهء رونق طب اسلامى و بيمارستان‌دارى شمرده مىشود . در اين دوره على بن عيسى ، افزون بر بيمارستان‌هاى بغداد ، ادارهء بيمارستان‌هاى مكه و مدينه را نيز به پزشك مشهور ، ابو عثمان سعيد بن يعقوب دمشقى سپرد . در همين زمان در واسط ، رقّه ، ميّافارقين ، حرّان ، انطاكيه ، نصيبين و ايران انواع بيمارستان‌ها وجود داشت . در اين دوره ، به پيشنهاد سنان بن ثابت و دستور على بن عيسى هر روز طبيبانى به زندان‌ها سرمىزدند و بيماران را معاينه ، و براى آنان انواع داروها را تجويز مىكردند . همچنين به دستور او به روستاهاى جنوب عراق همراه پزشكان ، بيمارستان سيارى فرستاده شده بود كه در آن غير مسلمانان نيز معاينه و درمان مىشدند . در آن دوره ، افزون بر بيمارستان‌هاى مجهز ، بيمارستان‌هايى نيز با ويژگى خانقاه ، ويژهء درمان بيماران روانى وجود داشت ؛ چنان‌كه مبرّد ، اديب مشهور زمان متوكل ، چنين نهادى را در دير حزقيل ، بين بغداد و واسط ، ديده بوده است . از اطلاعات وسيعى كه مؤلفان سدهء سوم و چهارم دربارهء بيمارستان‌ها داده‌اند ، معلوم مىشود كه اين مكان كهن‌ترين بيمارستان روانى بوده و بر بيمارستان عمومى والنسيا ( بلنسيه ) در اسپانيا ( ساخت 812 ق / 1409 م ) و بتلهم ( بيت لحم ) در لندن ( ساخت 807 ق / 1404 م ) برترى داشته است . بهترين نمونهء بيمارستان‌هايى كه در سدهء سوم هجرى محل درمان بيماران جسمى و روحى بوده ، بيمارستان احمد بن طولون در فسطاط است كه در كنار مسجد جامع ابن طولون بنا شده بود . به گفتهء مقريزى در آنجا به بيماران لباس مخصوص مىپوشاندند ، سپس مشغول مداوايشان مىشدند و دارو و غذاى آنان نيز تأمين مىشد . در اين بيمارستان گذشته از بردگان و سربازان همه از غنى و فقير ، پذيرفته مىشدند . اين بيمارستان در تاريخ پزشكى و روانپزشكى اهميت بسيار دارد . مهم‌ترين بيمارستان جهان اسلام در سدهء چهارم هجرى ، بيمارستان عضدى بود . عضد الدوله ، پادشاه مقتدر آل بويه ، اين بيمارستان را در صفر 372 در جانب غربى بغداد تأسيس كرد . در اين بيمارستان افزون بر پزشكان عمومى ، گروهى از كحّالان ( چشم‌پزشكان ) مانند ابو نصر دهنى ، و جراحانى مانند ابو الخير و ابو الحسن بن تفاح و شكسته‌بندانى چون ابو الصلت به طبابت اشتغال داشتند . « 1 »

--> ( 1 ) . ابن نديم ، الفهرست ، چاپ رضا تجدد ، تهران ، 1350 ، ص 305 .