ما در اينجا آثار دو تن از دانشمندان اسلامى را - كه در عصر خويش كوشيده‌اند ، علوم روزگار خود را طبقه‌بندى كنند - مورد توجه قرار مىدهيم و تفصيل را دراين‌باره در كتاب‌هاى اختصاصى مىبايد جست‌وجو كرد . « 1 » فارابى و كتاب احصاء العلوم گويا ابو نصر فارابى ( م 339 ق ) نخستين دانشمند اسلامى است كه به طبقه‌بندى علوم توجه ويژه كرده است ؛ به همين سبب كتاب احصاء العلوم او ، مورد توجه دانشمندان غربى و شرقى بوده است و تأثير او را مىتوان بر آثارى كه بعدها در همين زمينه پديد آمد ، پى گرفت . فارابى ، علوم را برطبق ديدگاه‌هاى فلسفى خود طبقه‌بندى كرده و مىتوان اين‌گونه طبقه‌بندى را بيش از هر موضوع ديگرى ، « فلسفى » محض دانست . فارابى خود تصريح كرده است كه يكى از مهم‌ترين اهداف او در نگارش چنين كتابى ، ارائهء فهرستى از علوم عصر خويش است و شناخت اجمالى از موضوعات اصلى و فرعى هريك از آنها . برخى « 2 » گفته‌اند كه او علوم را طبقه‌بندى نكرده ، بلكه فقط آنها را برشمرده و تعريفى كوتاه از هريك به دست داده است . « 3 » اما چنان‌كه ديگر محققان به درستى گفته‌اند ، او در واقع در نظر داشته تا علوم عصر خويش را طبقه‌بندى كند ، گو اينكه به هدف اصلى خود تصريح نكرده است . « 4 » اينكه فارابى يك‌يك موضوعات را به‌گونه‌اى منطقى و منظم مطرح مىكند ، خود مؤيدى بر درستى نظر مذكور است . وى پس از ذكر علوم كلى ، به نقل جزئيات و شاخه‌هاى هر علم مىپردازد و خود مىگويد : « ما مختصرى از هرآنچه را كه هريك از علوم شامل آن است ، معرفى خواهيم كرد ، آن‌گاه اجزاء هريك را كه جزئى دارند ، برخواهيم شمرد » . « 5 » فارابى معرفت را به پنج فصل تقسيم كرده است و هر فصلى در علم و معرفت جايگاهى اساسى دارد ، آن‌گاه پنج فصل مذكور را به صورت منطقى برمىشمرد . او نخست از علوم مربوط به زبان بحث خود را آغاز مىكند ، زيرا از ديدگاه او ، علوم وابسته به زبان مدخل ورود

--> ( 1 ) . حاجى خليفه ، همان ، ج 1 ، ص 39 . ( 2 ) . براى آگاهى بيشتر ، نك : ابو عبد اللّه خوارزمى ، مفاتيح العلوم ، ترجمهء حسين خديوجم ، مقدمهء مترجم . ( 3 ) . ابو نصر فارابى ، احصاء العلوم ، به كوشش عثمان امين ، قاهره ، ص 2 - 41 . ( 4 ) . پيشين ، مقدمهء عثمان امين ، ص 5 . ( 5 ) . عبد الوهاب ابو النور ، مقدمه بر مفتاح السعاده ، ص 31 .