از بين كتاب‌هاى گوناگون در اين باب فقط به معرفى دو اثر مذكور در فوق خواهيم پرداخت و تفصيل را دراين‌باره مىبايد در برخى آثار اختصاصى جست‌وجو كرد . « 1 » چنان‌كه گفته شد ، يك وجه از طبقه‌بندى علوم به روش تدريس و آموزش در سرزمين‌هاى اسلامى مربوط مىشود . بىترديد اين موضوع در درجهء نخست به جايگاه هر علمى در اوضاع و شرايط فرهنگى جامعه بستگى داشته است و سبب ترجيح علمى را بر علم ديگر در روش‌هاى آموزشى ، مىبايد در باورهاى جامعهء مسلمين جست‌وجو كرد . شرافت و امتياز هر علمى به موضوع آن علم بستگى دارد ؛ مثلا « علم تفسير » كه به بحث در معانى قرآن كريم مىپردازد ، يعنى « كلام الهى » و اين خود مىتواند برترين دليل براى امتياز خاص اين علم در برابر ديگر علوم باشد . همچنين علم كلام - كه موضوع آن بحث در ذات احديت و ديگر موضوعات اعتقادى است مىتواند بر ديگر علوم برترى داشته باشد . حاجى خليفه ، مؤلف كتاب كشف الظنون ، مجموعه‌اى از عواملى را كه در ترجيح و مقدم داشتن يك علم بر علم ديگر دخالت دارند ، بدين‌گونه برشمرده است : دستهء نخست : در اين گروه ، دانشى كه به سبب اهميت آن ، بر ديگر دانش‌ها ترجيح داده مىشود ؛ مانند آنكه در فقه « واجب عينى » بر « واجب كفايى » مقدم است . در واجب عينى داشتن اعتقاد يا انجام تكليف بر هر شخصى لازم است و از عهدهء او ساقط نمىشود . بر عكس ، در واجب كفايى ، اگر ديگران انجام كارى را بر عهده بگيرند ، آن كار از عهدهء ديگران ساقط است . مثلا لازم نيست همهء مردم دانش پزشكى يا علم رياضيات بياموزند و همان‌كه عدهء خاصى از مردم به اين‌گونه علوم بپردازند ، كافى است . « 2 » دستهء دوم : در اين گروه ، يك علم ، واسطه‌اى است براى رسيدن به علم ديگر ؛ مثلا مباحثى كه دربارهء لغات و الفاظ مطرح مىشود ، سرانجام به كار بحث و تحقيق در مسائل مهم‌ترى ربط مىيابد ؛ چنان‌كه فراگيرى صرف و نحو براى درك آيات و احاديث اهميت

--> ( 1 ) . هر دو كتاب احصاء العلوم و مفاتيح العلوم به فارسى ترجمه شده و در دسترس است : ابو نصر فارابى ، احصاء العلوم ، ترجمهء حسين خديو جم ، تهران : بنياد فرهنگ ايران ، 1348 ؛ ابو عبد اللّه خوارزمى ، مفاتيح العلوم ، ترجمهء حسين خديو جم ، تهران ، 1362 ؛ ولى براى تحليلى از موضوع طبقه‌بندى علوم ، نك : سيد محمد صادق سجادى ، طبقه‌بندى علوم در تمدّن اسلامى ، تهران ، 1360 ؛ ناهد محمد سالم ، نظام تصنيف المعرفة عند المسلمين ، اسكندريه : دار الثقافة العلمية ؛ همچنين براى بررسى مفيد و كوتاهى از اين موضوع ، نك : ژيواوسل ، دايرةالمعارف‌هاى فارسى ، ترجمهء محمّد على امير معزّى ، تهران ، توس ، 1368 . ( 2 ) . حاجى خليفه ، كشف الظنون ، استانبول ، ج 1 ، ص 23 .