طرابلس كتابخانه‌اى غنى بود كه اعراب آن را در اختيار داشتند . « 1 » همچنين دار العلم بيت المقدس توسط الحاكم ، دار العلم نجف به دست محمد بن حسين شريف الرضى ( 406 - 395 ق ) « 2 » ، دار العلم الفسطاط به دست ابن دقماق ( م 793 ق ) « 3 » ، دار العلم ابن ابى البقاء توسط ابو الفرج بن ابن البقاء بصرى و محمد بن عبيد اللّه بن الحسن ( م 499 ق ) « 4 » و دار العلم ابن المارستانيه توسط عبيد اللّه بن على بن نصر ( 599 - 541 ق ) « 5 » تأسيس شدند . در پايان عصر دار العلم‌ها ، سه كتابخانه وجود داشت كه همتاى دار العلم‌ها به‌شمار مىآيند . دار الكتب كوى ابن ابى عوف در بغداد كه در سال 452 ق به همت ابو الحسن محمد بن هلال بن محسن بن ابراهيم صابى ، معروف به غرس النعمه ، ايجاد شد . « 6 » دار الكتب ارسطوى فيلسوف در اسكندريه و دار الكتب ابن شاه مردان نيز توسط ابو منصور بن شاه مردان وزير در بصره ايجاد شد . « 7 » شاپور بن اردشير ، وزير بهاء الدوله ديلمى در كرخ بغداد كتابخانه‌اى شامل ده هزار جلد كتاب نفيس بنا كرد و آن را دار العلم ناميد و استفاده از آن براى همگان آزاد بود . در همين سال وزراى ديگرى چون حسن بن موسى نوبختى و رشيد وطواط ، وزير خوارزمشاه ، داراى كتابخانه‌هاى نفيسى بودند . همچنين خاندان خجندى اصفهان كتابخانهء بزرگى داشتند . عضد الدولهء ديلمى در شيراز كتابخانهء مفصلى داشته و مقدسى آن را ديده است و عماد الدولهء ديلمى در شيراز و بهاء الدولهء ديلمى و ابو الوفاى همدانى نيز صاحب كتابخانه‌هاى ارزشمندى بودند . ابو الفداء ، شاهزادهء كرد سورى نيز كتابخانه‌اى با هفتاد هزار جلد كتاب داشت و دويست دانشمند در آنجا مشغول پژوهش بودند . كتابخانه‌هاى سلطان

--> ( 1 ) . على رفيعى ( علا مرودشتى ) ، همان ، ص 4 - 41 . ( 2 ) . دايرة المعارف تشيع ، زير نظر احمد صدر حاج سيد جوادى ، تهران : 1378 ، ج 7 ، ذيل « دار العلم شريف رضى » ، ( محمد كريمى زنجانى ) . ( 3 ) . محمد ماهر حمادة ، المكتبات فى الاسلام ، نشأتها و تطوّرها و مصائرها ، بيروت : مؤسسه الرسالة ، الطبعة الثانية ، 1978 ، ص 34 - 127 . ( 4 ) . فرانسواز ميشو ، « المؤسسات العلمية فى الشرق الادنى فى القرون الوسطى » ، موسوعة تاريخ العلوم العربية ، الجزء الثالث ، اشراف : رشدى راشد ، بيروت : مركز دراسات الوحدة العربية ، 1997 ، ص 3 - 1262 . ( 5 ) . ابن نجّار ، ذيل تاريخ بغداد ، طاهريّه ، تاريخ 42 ، زير نام عبيد اللّه . ( 6 ) . ابن جوزى ، المنتظم فى تاريخ الملوك و الامم ، حيدرآباد ، 9 - 1357 ق ، ج 8 ، ص 216 . ( 7 ) . محمد ماهر حمادة ، همان ، ص 71 - 53 .