أبو علي سينا ( مترجم : عبد الرحمن شرفكندى " هه ژار " )
223
قانون ( فارسى )
ان حالت اول كه گفتيم در آن كنش و واكنش بر بدن و از بدن برابر است و در آخر از كنش بازميماند بر دو وجه است : يا به حالتى درمىآيد كه شبيه بدن باشد و يا به آن حالت درنمىآيد و شبيه بدن نمىشود . آنچه شبيه بدن مىشود غذاى داروئى است و آنچه همانند بدن نمىشود دواى مطلق ( سره ) است . وجه دوم كه در آن بعد از كنش و واكنش بر بدن و از بدن ، سرانجام چنان تغييرى در بدن ايجاد مىنمايد كه بدن به تباهى مىگرايد ، همانا داروى سمى است . اما آنچه كه به هيچ وجه تغيير نمىيابد و ليكن بدن را تغيير مىدهد سم مطلق است . منظور ما از اينكه بدن تغييرى در سم مطلق نمىدهد اين نيست كه بوسيله گرماى غريزى بدن گرم نمىشود ، چه حالت گرم شدن نيز نوعى تغيير است بلكه اكثريت سموم اگر بر اثر گرمى غريزى بدن گرم نشوند تاثيرى بر بدن ندارند ، مراد ما اين است كه از صورت طبيعى خارج نمىشود و بدون خارج شدن از صورت طبيعى بوسيله نيروى پايدار و پابرجا دستاندركار است تا بدن را تباه گرداند . اگر طبيعت چنين سمى گرم باشد در اين صورت ويژگى طبيعتش كه گرمى است در گداختن روح كمك مىكند ، مانند سم افعى و بيش ( گياه سمى ) . و اگر طبيعت آن سرد باشد و ويژگى مزاجيش كه سردى است در خاموش كردن و سست نمودن روح مددكار مىشود ، مانند سم كژدم و شوكران و تمام سمهاى سردكننده . و امكان دارد كه سرانجام در بدن تغيير طبيعى روى دهد كه عبارت از گرم شدن است ، زيرا سم اگر هم داراى مزاج سرد باشد وقتى با خون مىآميزد گرمى بدن را حتما افزايش مىدهد . حتى كاهو و كدو كه مزاج سرد دارند اينگونه گرمى را به بدن مىدهند . ليكن منظور ما از كلمهء تغيير اين نوع گرمى دادن نيست بلكه كنشى است كه از كيفيت چيزى سرميزند و نوعيتش هنوز باقى است . تغيير داروى غذائى كه ناشى از تاثير بدن در آن است نيز دو مرحله دارد : گوهر آن بوسيله بدن تغيير مىيابد و كيفيت آن نيز تغيير مىيابد ولى در اين وهله كيفيت را تغيير مىدهد . در ضمن تغيير كيفيت در مرحله اول يا گرمىدهنده مىشود مانند سير ، و يا سردىدهنده مىشود مانند كاهو . و هرگاه كار تغيير يافتن به جائى رسيد كه ماده تناول شده به خون تبديل شود قسمت اعظم تاثيرش در گرمى بخشيدن است و اين امرى است بديهى ، زيرا زياد گردانيدن خون خود زياد كردن گرمى است و چون ماده تبديل به خون شده است حتما گرم شده ، سردى را دور كرده است . باوجود اين هريك از مواد تناولشده گرم و يا سرد با اينكه خون شدهاند و با اينكه گوهر خود را تغيير دادهاند بقاياى حالت غريزى را نگهميدارند ، مثلا در خونى كه از كاهو بوجود آمده است اثرى از سردى و در خونى كه از خوردن سير حاصل شده است اثرى از گرمى غريزى و آن هم تا مدت معين باقى مىماند .