مساجد بزرگى مانند : مسجد مطرزى ، مسجد قديم و مسجد عقيل ، محل تعليم و تعلم بود . « 1 » مساجد معروفى كه يا از همان آغاز تأسيس و يا چندى بعد كتابخانه نيز در آنها تشكيل يافته ، در شهرهاى مهم اسلامى فراوان بوده‌اند كه به برخى از اين مساجد اشاره مىشود : جامع البصره ( 12 ق ) ، جامع فسطاط ( 21 ق ) ، جامع الكبير قيروان ( 50 ق ) ، جامع اموى دمشق ( 88 ق ) ، مسجد الاقصى ( 72 ق ) ، جامع الكبير تونس ( سدهء دوم هجرى ) ، جامع زيتونه ( 114 ق ) ، جامع قرطبه ( 170 ق ) ، جامع قرويّين فاس ( 192 ق ) ، مسجد ميّافارقين دياربكر ( سدهء چهارم هجرى ) ، مسجد آمد دياربكر ( سدهء چهارم هجرى ) ، مسجد عقيل نيشابور ( سدهء چهارم هجرى ) ، جامع الازهر قاهره ( 359 ق ) ، جامع الاعظم قيروان ( سدهء پنجم هجرى ) ، جامع الخصيب اصفهان ( سدهء پنجم هجرى ) كه به روايتى فهرست كتاب‌هاى كتابخانهء آن سى جلد بزرگ بوده است ، جامع الاعظم مكناس ( سدهء پنجم هجرى ) ، جامع حلب ( سدهء پنجم هجرى ) ، مسجد زيدى بغداد ( سدهء ششم هجرى ) ، جامع كماليه ، جامع عزيزيّهء مرو ( سدهء ششم هجرى ) ، جامع قمّريهء بغداد ، جامع النجف الاشرف بغداد ( سدهء هفتم هجرى ) ، جامع الحكمهء مراكش ، جامع الكبير الجزائر ( سدهء هفتم هجرى ) ، جامع گواشير كرمان ، جامع گوهرشاد مشهد ، جامع ابو ايوب انصارى ، مسجد الفاتح استانبول ، مسجد ركنيهء يزد و مسجد عتيق اصفهان در قرون ياد شده داراى كتابخانه‌هاى معتبرى بوده‌اند . در بسيارى از مشاهد مقدسه نيز كتابخانه‌هايى وجود داشته كه برخى از آنها عبارت‌اند از : حرم مكى ( مسجد الحرام ) ، حرم نبوى مدينه ، حرم امام على ( ع ) ، حرم موسى بن جعفر ( ع ) كاظمين ، آستانهء على بن موسى الرضا ( ع ) مشهد ، آستانهء حضرت عبد العظيم رى ، آستانهء شاهچراغ شيراز و آستانهء حضرت معصومه در قم . همچنين در كنار آرامگاه‌ها و مزارهاى بزرگان جهان اسلام ، مانند : قبر ابو حنيفه در بغداد ، قبّة المنصوريهء قاهره ، مزار مولانا در قونيه ، مقبرهء غازان خان در تبريز ، آرامگاه شيخ جام ژنده‌پيل در جام ، مقبرهء شيخ صفى در اردبيل و مانند اينها ، كتابخانه‌هايى معتبر بوده است . رباطها و خانقاه‌ها و زاويه‌ها نيز كتابخانه‌هايى در خود جاى داده بودند كه از آن ميان مىتوان به رباط المأمونيّه ، رباط شونيزى ، رباط مرزبانيّه ، رباط حريم طاهرى و رباط خاتونى

--> ( 1 ) . ايرانشهر ، نشريهء شمارهء 22 كميسيون ملى يونسكو ، ج 1 ، ص 717 ؛ براى آگاهى بيشتر ، نك : محمد مكى سباعى ، نقش كتابخانه‌هاى مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامى ، ترجمهء على شكوئى ، تهران : 1373 .