ربيع بن أحمد الأخويني البخاري
189
هداية المتعلمين في الطب ( فارسى )
و اين جيزهاء طبيعى جن بكردند از حال [ طبيعى ] « 1 » از سه حال يكى بديد آيذ « 2 » جنانك ازين جهار خلط يكى زيادت كردذ « 3 » بر ان ديكران و اندامها ازين خلط زايد « 4 » غذا كيرند و اندامهاء مفرده را مزاج بكردد يا بكرمى يا بسردى يا بترى يا به خشكى يا بمزاج مركب اعنى بكرمى و خشكى « 5 » و كرمى و ترى يا بسردى و خشكى يا بسردى « 5 » و ترى بس جن اخلاط از حال طبيعى بيرون ايند « 6 » سبب گردند مر سوء المزاج اندامهاء مفرده را و جن اندامهاء مفرده را مزاج بكردذ بيمار كردند ( f . 154 ) و جن اندامها مفرده بيمار كردد « 7 » اندامهاء آلى بيمار كردذ « 7 » و جن اندامهاء آلى بيمار كردد « 8 » افعال « 9 » اندامها را سه حال بديد آيذ جنانك باطل شوذ يا نقصان بذيرد يا ردى كردذ بس كشتن اخلاط از طبيعت خويش بكميّت يا بكيفيّت سبب كردذ مر بيمارى را و كشتن اندامها از مزاج خويش بنفس خويش بيمارى بوذ و كشتن افعال بباطل « 10 » بوذن يا بنقصان بديرفتن « 10 » يا ردى كشتن عرضى بوذ اينك بديد آمذ سبب عرضى و عرض . بس ازين كما كفتيم بديد آمذ كه آن جيزها كبيرون از مجرى طبيعى بوند يا فاعل بوند جن اسباب يا مفعول بوند جن اعراض يا فاعل بوند از جهتى و مفعول بوند از جهتى ديكر جن امراض كه بسبب اضافت كنى مفعول بوذ و جن بعرض اضافت كنى فاعل و تندرستى نبوذ الّا باعتدال اندامها مفرده و راستى هيئت اندامها مركبه و بيوستكى همه تن و جن
--> ( 1 ) - از « ب ه » و « م » افزوده شد . ( 2 ) - ب ه : بيرون نباشذ و از سه حال يكى بديد آيذ ( 3 ) - ف : كيرذ ( 4 ) - ف : افزوده . كه ( 5 - 5 ) - ف : و سردى ( 6 ) - ف : آيذ ( 7 ) - ف : كردند ( 8 ) - ف : « و جن اندامهاء آلى بيمار كردذ » ندارد ( 9 ) - ف : افعالها ( 10 - 10 ) - ف : شذن يا نقصان پذرفتن