ربيع بن أحمد الأخويني البخاري
151
هداية المتعلمين في الطب ( فارسى )
بقوس و جدّى و دلو بوذ سخت سرد بوذ باز جن به ميزان و حمل بوذ سخت « 1 » معتدل بوذ و جن بحوت بوذ ماننده بوذ بزمستان و جن ( f . 125 ) بثور بوذ ماننده بوذ بتابستان و بعقرب و بسنبله به همين قياس بوذ . فامّا شهرها جن بلند بوذ و بر سر كوه مزاج آن شهر سرد بوذ و جن مغ افتاده بوذ مزاج « 2 » هواى آن شهر گرم بوذ « 3 » بخاصه جن كل وى « 3 » شوره دارذ و اكر بسوى شمال كوه دارذ و بسوى جنوب كشاذه بوذ بادهاء جنوبى بسيار « 4 » بوذ و مزاج « 4 » هواى شهر كرم بوذ و بجنين ناحيت بيمارى بسيار بوذ
--> ( 1 ) - ف : « سخت » ندارد ( 2 ) - ف : افزوده . و ( 3 - 3 ) - ف : خاصه جن كل ( 4 - 4 ) - ف : روذ و - بقيه از صفحهء 150 يا بادرار البول يا باستفراغ ديكر از انواع استفراغها سخت بد باشد و هركاه كى عرق از سر و كردن و سينه باشد و نشان ان باشد كى قوت حيوانى ضعيفست يا ضعيف خواهد شد خاصه اكر عرق سرد باشد نااميدى باشد خاصه اندر تبهاء حاده و محرقه و اكر از بعضى اندامها عرق بيشتر . . . و از بعضى كمتر نشان ان باشد كه ماده بيمارى اندر آن اندامست كه عرق از وى همىآيد ماليدن ان اندام بيشترست از بهر انك بزانيدن فضله از موضع ماده تواند بود و جون ماده اندر . . . و بدين سبب است كه عرق سرد كه از سر و كردن و سينه آيد نشان بدحالى باشد از بهر آنك . . . آنست كه ماده بسيارست و . . . همه اندر سر و تن است و طبيعت عاجز است . اما عرق زرد نشان صفرا باشد . سبيد نشان غلبه بلغم باشد عرق شوخكن و سياه نشان سودا باشد و هركاه كه قوت ماسكه ركها ضعيف باشد عرق همچون خونابه باشد و هركاه كى خون . . . سخت بد . . . را نشايد اندامها آن را قبول كند عرق خون باشد و ترشى بوى عرق نشان ترشى بوى بلغم باشد و تيزى بوى نشان خلط صفرا باشد و كند عرق نشان عفونت اخلاط باشد . . . غلبه صفرا باشد . . . رطوبت خام بسيارست و از خامى و بسيارى بدان . . . است كه حرارت غريزى و حرارت . . . آن را كمى تواند بزانيد و روزكار دراز . . . تا جنين رطوبتها بخته شود تبهاء حاده مهلت ندهد و قوت زودتر از ان ضعيف كند كى مادهء بدين خامى بخته شود و اندر تبهاء آهسته ممكن باشد كه مهلت دهد تا طبيعت آن را پزاند . . . سبب عرق سرد اندر تبهاء حاده نيز از ان باشد كه اندر تبهاء آهسته عرق كرم اندر همه تبها و بيماريها اميدوارتر و با سلامتتر از عرق سرد باشد و اللّه اعلم . قوام عرق عرق تنك نشان رقيقى ماده باشد و عرق لزج و غليظ نشان لزوجت و غليظى ماده باشد و نشان درازى بيمارى باشد از بهر انك روزكار دراز بايد تا ماده غليظ و لزج بخته شود و اللّه اعلم .