حكيم ابو على ( مجهول ) ( مترجم : محمد بن زكريا الرازي )
مقدمهء مصححين 6
خواص الأشياء ( فارسى )
به نظر مىرسد رازى بيشتر مؤلّفات و مصنّفات خود را در بغداد تهيه و تدوين نموده است و با وجود زيادى آثار و مؤلّفاتش نسخ زيادى از آنها در عالم موجود نيست و علّت آن به واسطهء نبودن صنعت چاپ در زمان وى و از طرفى حوادث و سوانح ايام نيز بسيارى از آنها را از بين برده از اين جهت نسخ كتب گرانبهاى وى عموما از ميان رفته و شايد بيش از چهل عدد از مؤلفات وى در عالم نباشد كه در كتابخانههاى جهان ( من جمله كتابخانهء اسكوريال « 1 » اسپانى ) موجود است . رازى را چند نوع تأليف و تصنيف مىباشد : نخست آنهائى كه خود شخصا به اسم كتاب مىنامند و در آن از يك فن بخصوص مانند معالجات و امثال آن سخن مىراند و بخصوص آنكه جنبهء تخصّصى و فنى بدانها داده است . اين دسته كتب مخصوصا رشتهء طب با كمال دقّت و تحقيق از طرف اين دانشمند به رشتهء تحرير در آمده و اصولا بسيارى از آنها نتيجهء تجربيات و عمليّات وى در بيمارستانها مىباشد ؛ مانند كتاب حاوى و منصورى و امثال آنها . محققا كتاب حاوى كه دايرة المعارف طبى است ثمرهء آزمايشهاى شخصىاش در بيمارستان مىباشد . دوم آنهايى كه رازى به اسم رساله نام مىبرد كه بيشتر از يك موضوع بسيار مختصر صحبت مىكند و به موجب نگارش ابن النديم در كتاب الفهرست ، رازى شخصا يك سلسله از مؤلفات خود را رساله نام نهاده و در يك موضوع بهخصوص و يك مطلب با كمال سادگى و اختصار شرح و بسط آن را مىدهد ؛ مانند : رسالهء « اطعمة المرضى » و رسالهء « فصد » و امثال آنها ، چنان كه از اسم آنها پيداست در باب غذاى بيماران و خون گرفتن مىباشند . سوم آن دسته از مؤلّفاتش كه به اسم مقاله مىباشد كه در آنها از بعضى مسايل و مواضيع بخصوص گفتگو مىكند كه مختصرتر از دستهء قبل مىباشد ؛ گرچه عدهء آنها كم است ، ولى از مطالعهء فهرست آن دقّت و تبحّر فوق العادهء وى مشاهده مىگردد ؛ مانند : مقالهء « شميه » و مقالهء « قولنج » كه هر كدام يك مقاله بيشتر نيستند . چهارم آن دست از كتب وى كه ردّ بر اقوال ديگران است . عدهء آنها بىشمار و اين دسته از مؤلّفاتش باعث شد كه مخالفين وى وقت گرانبهاى دانشمند را گرفته و براى جواب آنها رازى اوقات زيادى را صرف نمايد و بدبختانه گاه اتفاق افتاده كه مخالفينش بر كتابش نقض و ردّى بنگارند ؛ مانند « كتاب الرد على ابى القاسم البلخى فى نقض المقاله الثانيه فى العلم الالهى » و « كتاب نقض البلخى لعلم الالهى » و « كتاب مناقضة الجاحظ فى كتابه فى فضيلة الكلام » و امثال آنها كه چنان كه از نام آنها برمىآيد ، نقض و ردّ بر موضوعات فلسفى مىباشد .
--> ( 1 ) . Escutial - كتابخانهء مشهور اسپانيا ( غير از كتابخانهء مادريد ) كه در شهرى به همين اسم مىباشد و خارج شهر در شصت كليومترى مادريد واقع شده اين نقطه همان جايى است كه چندى قبل محل نزاع و كشمكش بين اسپانيائيها بود و بدبختانه ممكن است بسيارى از نفائس و كتب قيمتى و غيره در طى اين گيرودار و نزاع از بين رفته باشد .