[ آرامگاه آقا خان محلاتى ] [ در ] اواسط ماه رجب [ 1309 ه . ق . ] بر سر مقبرهء مرحوم آقا خان محلاتى « 1 » ، كه بقعه [ اى ] عالى و بنيانى رفيع است ، [ رفتم ] . پنج شب چراغان كرده و چندين دكان موقّتى ساخته بودند . اسب‌هاى مقوايى هم كه با چرخ بخار يكباره حركت مىكردند ، بود . مردى ريش دراز ، داخل بچ [ ه ] ها سوار شده ، مردم از او مىخنديدند [ و ] خودش هم مىخنديد . در شب آخر ، آتش‌بازى مختصرى نيز كردند . زياد جمعيت شده بود . دو دفعه به تماشا رفتم . [ پادگان بمبئى ] دو سه مرتبه رفتم به قلّابه « 2 » ، كه مركز لشكرى بمبئى است و لوازم حربيّه « 3 » در آن‌جا مضبوط است . تماشا داشت . روزى يك فوج سرباز انگليسى مشق مىكردند . همه جوان‌هاى بلندبالا بودند و تفنگ ته پر كوتاه در دست داشتند . از قرار بعضى روزنام [ ه ] جات محاربهء فيما بين دولتين روس و انگليس قريب الوقوع است . [ اسكيت ] شبى رفتم به تماشاخانه [ اى ] كه با كفش چرخ‌دار روى تخته راه مىرفتند . تقريبا جاى 2000 نفر مىشد ، ولى آن‌وقت خلوت بود .

--> ( 1 ) . آقا خان محلاتى ، كه به آقا خان اول شهرت يافته ، در اصل محمد حسن حسينى يا حسنعلى شاه نام دارد كه از سال 1219 تا 1298 ه . ق . / 1804 تا 1881 م . مىزيست . فتحعلى شاه قاجار ، دختر بيست و چهارم خود ، سرو جهان ، را با 000 ، 23 تومان هزينهء عروسى به عقد او درآورد و به وى لقب آقا خان داد . پس از مرگ فتحعلى شاه از محلات به تهران رفت و مدتى بعد حكومت كرمان را برعهده گرفت . در 4 رجب 1256 ه . ق . / اول سپتامبر 1840 م . با جمعى از پيروان محلات را به تصور كرمان ترك گفت و به نبرد با نيروهاى حكومت پرداخت . وى در رمضان 1260 ه . ق . / سپتامبر 1840 م . سفر خود را به نواحى داخلى هند براى سركشى به وضع پيروان خود در آن سرزمين آغاز كرد و به گسترش آيين شيعى اسماعيليه همت گماشت . وى در بمبئى درگذشت و پيكرش را پس از تشييع باشكوه ، در باغ حسن‌آباد محله مذكائون بمبئى در سردابه‌اى به خاك سپردند . ( دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، 1 / 460 - 463 ) . ( 2 ) . « و از اوضاع مستحسنه‌اى كه انگليسيه در آن‌جا بنا نهاده‌اند ، منارى است كه در قلابه - و آن مكانى است بر لب دريا - ساخته‌اند . » ( تحفة العالم و ذيل التحفه ، 476 ) . ( 3 ) . جنگى .