50 سال صحبت « زن » و « شكار » ، حقيقتا تعجب‌آور است . 50 سالى كه موقع نمو « تمدن » و « علوم » در اقطار عالم بوده ، و چنان‌چه به ديدهء تحقيق و تدقيق موشكافى شود ، نمو ترقى و تمدن در « اروپا » و « امريكا » و مخصوصا در « ژاپون » ، مربوط به همين 50 سالى بوده كه « بشريت » و « مدنيت » 4 اسبه به طرف تعالى و تجدد مىدويده ، و دربار « ايران » در اين ايام تمام فضايل خود را صرف اميال نفسانى مىكرده است . . . چيزىكه در يادداشت‌هاى مرحوم اعتماد السلطنه بيشتر نظر مرا جلب مىكرد ، اين بود كه تقريبا در آخر يادداشت هرروزى اين عبارت را تكرار مىكند : « شكر خدا را كه هنوز زنده‌ام ! » . معلوم مىشود « فضيلت » و « تقوى » ، « ذوق » و « قريحه » ، « صنعت » و « ابتكار » و « علم » و « دانش » اساسا مورد تكدير و تدمير « دربار » و صاحبان آن بوده است ؛ و اين بيچاره ، كمتر روزى بوده كه به زندگى خود « مطمئن » و « اميدوار » باشد . » « 1 » زمان سفر آغاز اين سفر ، از روز شنبه 17 شعبان و دقيق‌تر ، از زمان انداختن توپ سوارى سفر مازندران ، يعنى صبح سه‌شنبه 20 شعبان 1292 ه . ق . / 21 سپتامبر 1875 م . / 30 شهريور 1254 ه . ش . بوده است . اين مسافرت تا روز شنبه ، 5 ذى قعده 1292 ه . ق . / 18 دسامبر 1875 م . / 27 آذر 1254 ه . ق . ، يعنى 3 ماه و 3 روز كم ( به حساب شمسى ) ادامه يافته است . ظاهرا شاه قصد سفرى طولانى مدت را داشته است ، چنان‌كه اعتماد السلطنه به اين موضوع اشاره مىكند : « شنبه ، 8 رمضان . . . خدمت شاه رسيدم . صدمهء ديروز ، قدرى كسالت آورده . به اين جهت از طول سفر كه پريروز مىفرمودند 6 ماه ، بلكه 8 ماه خواهد بود ، امروز كم شد . كلاردشت نخواهيم رفت . » « 2 » اهميت كتاب اين سفرنامه ، كه به قولى يك شكارنامهء شاهى است ، از چند نظر ، داراى ويژگىهاى مهم و خاصى است كه اهميت تصحيح آن‌را الزامى مىنمود : 1 . منبع مهم مازندران‌شناسى . تقريبا مىتوان گفت 98 % نام‌هاى جغرافيايى ، خاصه روستاها ، كوهها و رودها ، بىهيچ تغييرى نسبت به دوره قاجاريه بر جاى مانده‌اند . و اين اثر ، به شناسايى وضعيت سياسى ، اجتماعى ، فرهنگى ، اقتصادى و جغرافيايى

--> ( 1 ) . سفرنامهء مازندران رضا شاه كبير ، 19 - 20 . ( 2 ) . روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه ، 28 .