« رباطات » و « چاپارخانه » و 18 « طاحونه » « 1 » است ، عبور كرديم . [ شاهرود ] و [ در ] 3 ساعتى شب ، وارد بلدهء شاهرود شديم . اين شهر بسيار باصفا و خوش آب و هوا و داراى بازار جديد و قديم و باغستان فواكه زياد و به واسطهء عبور قوافل خراسان و عراق و مجاورت به مازندران و استراباد ، بندرگاه معتبر و محل تجارت داخله و خارجه است . كفش و چكمهء اين‌جا را به ولايات مىبرند . حمام بسيار خوب دارد . پست‌خانه و تلگراف‌خانه دارد . و در يك فرسخى آن ، قصبهء بسطام « 2 » واقع است ، كه به مزارات شريفه و مشايخ مدفون در آن ، اشتهار كامل دارد . آن‌چه از تواريخ معلوم است ، شاهرود و بسطام و سمنان و دامغان و شهر قومس ، جمله را ايالت واحده شمرده ، قومس مىخوانده‌اند . در تاريخ امكنه گويد : بسطام . شهر بزرگى از قومس است ، نزديك دامغان از عجايب اين شهر آن‌كه عاشقى از اهل آن ديده نمىشود و هرگاه عاشقى وارد آن‌جا شده ، از آب آن بنوشد ، عشقش زايل شود . و در آن « درد چشم » نادر باشد و آب آن به ناشتا بوى دهان ببرد و حقنهء « 3 » به آن « بواسير » را رفع كند . و چوب « عود » هرچند اعلى باشد ، در آن‌جا بوى خوش ندهد و ماكيان آن‌جا « عذره » « 4 » نخورد و مارهاى كوچك جهنده در آن يافت مىشود .

--> ( 1 ) . آسياى آبى . ( 2 ) . بسطام ( Bastam ) ، شهرى است تاريخى كه در قديم مركز ناحيه قومس بوده و در آبان‌ماه 1385 ه . ش . 2004 خانوار و 7724 نفر جمعيت داشته است . آثار تاريخى ثبت شده آن عبارت است از : 1 . مسجد شيخ بسطامى ( شماره ثبت 68 ، در تاريخ 15 دى 1310 ه . ش . ) 2 . برج آرامگاهى بسطام ( قرن 8 هجرى قمرى ، ثبت 69 ، در تاريخ 15 دى 1310 ه . ش . ) 3 . برج و باروى بسطام ( اسلامى ، ثبت 3947 ، در تاريخ 10 مهر 1380 ه . ش . ) 4 . تكيه دولت بسطام ( قاجاريه ، ثبت 4023 ، در تاريخ 10 مهر 1380 ه . ش . ) 5 . حمام بزرگ بسطام ( ايلخانى ، ثبت 5841 ، در تاريخ 25 خرداد 1381 ه . ش . ) ( 3 ) . حقنه ( haqne ) ، تزريق ، اماله ، داخل كردن دواى مايعى را به وسيله آلتى مخصوص از راه مقعد در روده‌ها ، براى روان كردن شكم بيمار . ( 4 ) . عذره ( axere ) ، پليدى ، نجاست .