شد . « 1 » پهلوى آن « انجيلى » نهاده بودند . به « ميرزا اسماعيل خان » گفتم سواد دستخط همايون را محض « تيمّم » و « تبرّك » مسافرت‌نامهء من بردارد . اين است سواد دستخط مبارك : « هنگامى كه در « لندن » اقامت داشتيم ، به تماشاى « مدم توسه » آمديم ، و اين چند كلمه را به رسم يادگارى در اين‌جا نوشتيم . « ناصر الدين شاه قاجار » ، 1875 [ م . ] . در جنب اين « تماشاخانه » ، اتاق « 2 » ديگرى بود كه اسباب سلاطين قديم را نهاده بودند ، از قبيل « لباس » و « اسلحه » و غيره . كالسكه‌اى « 3 » كه « ناپلئون اول » در آن سفر مىكرد ، اين‌جا بود . در اين كالسكه ، « رخت‌خواب » و « آشپزخانه » و « اسباب تحرير » و « ميز نهارخورى » ، همه جمع بود . « 4 » از اين اتاق پله مىخورد به پائين . در اين زيرزمين مانند ، صورت مردمانى هستند كه به « بدذاتى » و « بدنفسى » و « سفّاكى » مشتهر بودند . از صورت هريك ، فى الواقع آثار « بدذاتى » معلوم مىشود . تماما « كريه المنظر » و « قبيح الوجه » اند . اين‌جا نيز يك « دار » « 5 » ديده شد ، كه سوابق ايام در « فرانسه » و بعد در « لندن » رايج شد . براى كشتن « قاتلين » و « بدكاران » بر سر تخته چوبى عمود كرده ، آدم را روى تخته مىخواباندند . بالاى عمود ، تبرى تعبيه شده ، به يك اشاره پايين آمده ،

--> ( 1 ) . حاجى پيرزاده در ماه شوال سال 1304 ه . ق . از آن ديدن كرده ، به نكته تاريخى اشاره كرده است ، كه : « صورت سلاطين مملكت‌هاى ديگر را ساخته‌اند ، حتى صورت اعليحضرت ناصر الدين شاه را از موم ساخته‌اند ، ولى بسيار بد و بىشباهت و سياه‌رنگ و كوتاه‌قد ساخته‌اند . » ( سفرنامه حاجى پيرزاده ، 1 / 315 ) ( 2 ) . ناصر الدين شاه قاجار روز چهارشنبه 6 جمادى الاول 1290 ه . ق . / ژوئيه 1873 م . در نخستين سفر به اروپا از آن ديدن كرده و مىگويد : « به تماشاخانه مادام توسه رفتيم . مادام توسه ، زنى بوده و حال 20 سال است كه مرده است . پسر و نبيره‌اى دارد . جائى ساخته است كه مجسمهء سلاطين و مردمان معروف و شعراى بزرگ قديم و جديد را از موم ساخته و رخت همان شخص و همان عهد را به عينه ، چه مرد ، چه زن ، حتى از جواهرات مصنوعى ، مثل تاج ، گردن‌بند ، انگشتر و غيره به آنها پوشانده و نصب كرده و همهء آنها را در اتاق‌ها و تالارها ، ايستاده و نشسته قرار داده‌اند ، به‌طورى كه امكان ندارد شخص بتواند تشخيص بدهد كه اين آدم است يا موم . » « سفرنامه ناصر الدين شاه قاجار ، 122 » ظاهرا يا « عماد السلطنه » اشتباه كرده كه 1875 م . نوشته است يا جمله مربوط به سفر دوم اين شاه بوده است . ( 3 ) . در اصل : رخت‌خوابى كه اشتباه نوشته است . ( 4 ) . ناصر الدين شاه قاجار هم مىگويد : « اغلب اسباب ناپليون اول در آنجا بود ، مثل كالسكه‌هايى كه در جنگ واترلو به دست انگليس‌ها افتاده بود . همان كالسكه كه خود ناپلئون سوارى شده ، ديده شد . نقشه‌اى كه ناپلئون خودش طرح جنگ كشيده بود . قمچى « شلاق » ، كالسكه‌چى روز « واترلو » ، شنل و غيره . . . » ( سفرنامه ناصر الدين شاه قاجار ، 123 ) ( 5 ) . منظور : گيوتين .