خلاصه ، از صبح كه راه افتاديم ، طرفين راه ، همه « آبادى » و « زراعت » و « دهات » و « بلوك » و « خانه‌هاى تك‌تك خوش‌نما » ديده شد . ظهر رسيديم به « هانور » « 1 » . نهار آنجا صرف شد . كارخانجات متعدد در اين حول‌وحوش ديده شد . ساعت 6 و ربع [ عصر ] وارد « كلن » « 2 » شديم . مستر « رك » ، عامل دولت نظاميّه را كه تلگراف كرده بودم بيايند به « كلن » ، در « استاسيون » حاضر بود . پس از تعارف به كالسكه نشسته ، رفتيم به مهمان‌خانهء موسوم به « هتل دونرد » ، كه اعظم و احسن مهمان‌خانه‌هاى « كلن » است . خيال داشتم شب به طرف « لندن » حركت كنم ، ولى گفتند دو كليساى بسيار بزرگ قابل تماشا در اين شهر است . لهذا فسخ عزيمت كرده ، قرار شد فردا شب به طرف « لندن » حركت كنم . روز جمعه ، « 3 » غرّه « 4 » شهر ذى قعدة الحرام [ 1304 ه . ق . ] بعد از نهار ، حالم برهم خورد . نتوانستم به تماشاى كليسا بروم . به همراهان اجازت دادم بروند ببينند . اول رفته بودند به « كليساى بزرگ » ، كه جنب هتل است . مىگفتند اين كليسا در سنه 1248 [ م . ] « 5 » آغاز شده و در سنه 1880 [ م . ] به انجام رسيده [ است ] . مبلغ 000 ، 000 ، 2 « 6 » « ليره » ، خرج اين كليسا شده [ است ] . 100 ستون سنگى بزرگ دارد . ارتفاع سقف 160 پا و ارتفاع 2 منارهء آن ، كه طرف « رود رين » « 7 » است ، هريك 515 پا است . پنجره‌هاى منقّش پاكيزه‌اى دارد . وقتى كه داخل كليسا مىشوند ، طرف دست راست ، تمثال سنگى « حضرت مسيح » است ، با چند نفر از خدام . پهلوى راست حضرت ، جاى زخم شمشيرى است كه يهودان زده‌اند . بعد از ديدن اين كليسا ، رفته بودند به « كليساى سنت ارسلا » « 8 » ، كه يكى از عجايب

--> ( 1 ) . Hannover . ( 2 ) . Ko ? In . ( 3 ) . در اصل : جمعهء ( 4 ) . منظور : اول ، آغاز . ( 5 ) . در اصل : ع [ مخفف عيسوى ] ( 6 ) . در اصل : دو ميليان . ( 7 ) . ( Rhein ) ، رود مقدس آلمان . ( 8 ) . اين كليسا ، كه در آلمانى Sankta Ursvla ناميده مىشود ، در - North Westphalia Rhine شهر كلن Cologne قرار دارد .