هارون وهومن ( گروهى از پژوهشگران )
433
سفرنامه هاى خطى فارسى ( فارسى )
چهارم يا يك سوم آنان را « شيعيان » تشكيل مىدهند و يكى از فرق اين دين ، شيعه اماميه است . ديگر فرقههاى مهم آن عبارتند از : اسماعيليه ( خاصه در تركمنستان ، افغانستان ، هند ) ، زيديه ( سوريه ، يمن ) ، علوى ، بهائى ، افطحيه و . . . اعتقاد به اين مذهب ، بدون « تعصب » بوده است ، هرچند كه « نماز » مىخوانده است ( در دو يا سه مورد اشاره كرده است ) ، اما ظاهرا هيچ نظم و ترتيبى نداشته ، يا حداقل نمىخواسته در هند تصور كنند كه او بسيار متشرع و اهل نماز و روزه است . اطلاعات مذهبى او دربارهء روزهاى تولد و درگذشت رهبران مذهبى بسيار اندك بوده است ؛ اما در كتاب خود از عيد قربان ، عيد فطر ، عاشورا ، روز قتل امام اول و روز قتل امام سوم ياد مىكند . از آنجا كه « خرافات » با « اعتقادات مذهبى » در سرزمين « هند » ، به تركيبى شگفت دستيافتهاند و حقايق عقلانى جاى خود را به افسانهها و قصهها و خوابنماها و كرامتها و شگفتىها داده و تشخيص « سره » از « ناسره » و « حق » از « باطل » مشكل شده است ، نويسندهء شيعه مذهب كتاب ، كه در كوه مولا يا كوه شريف - منسوب به رهبر اول شيعيان اماميه - سكونت داشته ، سعى كرده است خود را از هجوم اين توهمات و خرافات مصون نگاه دارد ؛ و الّا به نظر نمىرسد باوجود علاقه به تمدن و فرهنگ غرب ، وى « سكولار » يا « لامذهب » بوده باشد . انجام برخى تكاليف دينى ( نظير قربانى كردن و نماز خواندن ) مؤيد اين ادعاست . ويژگىهاى اخلاقى براى شناخت كامل اين نخستوزير جوان هندى ، بايد سفرنامهاش را مطالعه كرد ، اما در چند سطر مىتوان گفت كه او مردى عياش ، خوشگذران ، خوشاخلاق ، نكتهبين ، ناخوشاحوال ، زندوست ، عاشق رقص و شراب و آواز ، دوستدار كتاب و فرهنگ و هنر و تئاتر و مدرسه و دانشگاه ، دقيق ، محاسبهگر ، سخاوتمند ، آزادانديش ، هوادار سرسخت اشغال هند توسط انگلستان ، شيكپوش ، جواهر شناس ، مقيد به آداب معاشرت ، متعهد به عهد و پيمان ، اصلاحطلب ، خودخواه و ميهماندوست و علاقهمند به شركت در مسائل اجتماعى ، طبيعتدوست و ماجراجو ، حساس و كنجكاو ، اهل مطالعه ، پرسشگر ، شوخ ، بذلهگو و رياستطلب بوده است .