است به ثواب 000 ، 100 ركعت در ساير جاها . « مسجد الحرام » همان فضائى است كه در حول « كعبه » با سنگ مفروش و معين است . « ابو الوليد ازرقى » و « امام ابو الحسن الماوردى البصرى » روايت كرده‌اند كه « مسجد الحرام » را تا زمان « خليفهء اول » ديوارى كه محيط باشد ، نبود . خان [ ه ] ها از اطراف مشرف به مسجد بود . « خليفه ثانى » به جهت كثرت جمعيت و عدم وسعت مسجد ، بيوت مشرفه به مسجد را خريده و به مسجد وسعت داد ، و ديوارى كه كمتر از يك قامت بود ، به دور مسجد كشيد كه قناديل در آن روشن مىكردند . پس ، « عمر » اوّل كسى بود كه ديوار بر « مسجد الحرام » كشيد . بعد ، « عثمان » و بعد از آن « ابن زبير » بر وسعت مسجد افزودند . پس از اين اشخاص مذكوره ، « عبد الملك بن مروان » مسجد را تعمير نمود و ديوار آن را برداشته ، با درخت و چوب مسقف نمود ، [ و ] به مسجد چيزى نيفزود . پس از آن ، « وليد بن عبد الملك » به مسجد وسعت داده ، استوانه‌ها « 1 » از « رخام » نصب كرد . پس از آن « مهدى عباسى » دو بار به زمين آن وسعت داد : اول در سال 160 هجرى [ و ] دويم ، در 167 هجرى ؛ و از آن تاريخ تاكنون ، كسى به « مسجد الحرام » تغييرى نداده است . انتهى . وضع « مسجد الحرام » مربّع مستطيل است و « بيت » در وسط نيست ، بلكه به سمت مغرب منحرف است . چار اطراف مسجد « مسقف » و اسطوانه‌هاى « 2 » آن ، همه از سنگ است . استوانه‌هاى « 3 » آن طولا 35 و عرضا 24 ستون است و فاصلهء اساطين از همديگر 5 ذرع است ، مگر در بعض مواضع كه جزئى مختلف است . مساحت كليهء سطح زمين مسجد تقريبا 000 ، 21 ذرع مربع مىشود . غير از « بيت » در مسجد چند بنايى ديگر هست ، كه از جمله يكى مقام جناب ابراهيم است ، نزديك به باب شيبه . و نيز به جهت هر يكى از مذاهب اربعهء شافعى و مالكى و حنفى و حنبلى در دور « بيت » مكانى معين است ، كه در اوقات « صلوات خمسه » ، هر

--> ( 1 ) . در اصل : اسطوانها ( 2 ) . در اصل : اسطوانهاى ( 3 ) . در اصل : اسطوانهاى