شرح اوضاع ايروان معموره شهر « ايروان » در دامنهء كوه واقع است . محلّات شهر پاشيده در شعب و روى « تلال » اتفاق افتاده [ است ] . شهر به تمامه از خارج نمايان نيست . 5 يا 6 محله دارد . اوايل « مخروبه » بود و چندان وسعتى نداشته ؛ و در اين اواخر ، بعضى عمارات عاليه ، به طرز عمارات ممالك معتبر « روس » بنا كرده‌اند ، كه فى الجمله شهر را « زيب » و « زينت » داده ، بعضى كوچ [ ه ] هاى جديد ، « پلان‌ها » « 1 » به خط مستقيم [ و ] به طرح تازه و قشنگ درست كرده‌اند ، ولى مابقى كوچ [ ه ] ها معوج است ، كه به مرور مرتّب و مستقيم خواهد شد . بعض نقاط شهر از خطر سيل ايمن نيست و گاه‌گاه به صدمهء سيل خرابى حاصل مىشود . رودخانهء « زنگى » « 2 » از وسط شهر جارى است . آب صاف و گوارا دارد . منافع اين رودخانه به‌طورى بوده است كه گويند چندسال قبل مداخل اين رودخانه را تخمين نموده بودند ، در شبانه‌روزى يك من طلا و يك من نقره بود . البته اكنون چندين برابر مضاعف شده [ است ] . پل دو چشمه [ اى ] دارد كه خيلى خوب و مستحكم بنا شده [ است ] . « 3 » نقل كردند در اوقاتى كه شهر « ايروان » در تصرف دولت « عثمانيّه » بود ، يك نفر دخترى اين پل را بنا كرده [ است ] . آب رودخانه در اين فصل كه در پايه « نقصان » است ، زياده از 30 سنگ بود . « طاحونه » « 4 » هاى آبى بسيار در وسط رودخانه درست كرده‌اند . عدهء خانوار اين شهر 5000 و تقريبا 000 ، 15 ساكن دارد . اهالى شهر مركب از « مسلم » و « ارمنى » و « روسى » و « گرجى » و « لگزى » است .

--> ( 1 ) . پلان , ( Plan ) طرح ، نقشه ، تدبير ، انديشه . ( 2 ) . امروزه به آن هرازدان يا رازدان ( Hrazdan ) مىگويند . اين رود به درياچه زيبا و كوچك سوان ( Sevan ) مىريزد . در گذشته به اين درياچه سوانگاه ( Sewanga ) مىگفتند . ( ايران ، كلده و شوش ، 25 ) اين رود به شعبات متعددى تقسيم مىشود و مهمترين رود جمهورى ارمنستان است . ( 3 ) . « در روى اين رود هم پلى از بناهاى قديمى است كه دو ساحل را به هم نزديك مىكند و كاروان‌ها از روسيه به ايران يا بالعكس از روى آن عبور مىكنند . » ( سفرنامه مادام ديالافوا ، 24 ) . ( 4 ) . آسياب ، آسياب ، ناعور .