محمد حسين بن مهدى فراهانى
84
سفرنامه ميرزا محمد حسين فراهانى ( فارسى )
دولت و ثروتاند و گرجيها نسبت به اينها سابقا حكم عبيد و اماء داشتهاند . و لباسشان زنانه و مردانه ، كمرچين و قريب به لباس قديم اهالى ايران است . گرجىها اين طايفه قسمى از نصارى و لباسشان مركب از لباس فرنگى و لباس ايرانى قديم است . و بسيار وجيه و سرخرو و سياهمو هستند . و بيشتر روزگارشان به عيش و عشرت و غفلت مىگذرد . ارامنه اين طايفه نيز قسمى از نصارى و اغلب كوتاه قد و بد - تركيب و كثيفاند . بعضى مشغول زراعت و برخى مشغول كسباند . و سابقا در عبادات و طاعات اصرار مىكرده و در سال ايام پرهيز متعدد داشته ، و در ايام پرهيز ابدا اقدام به كار و شغلى نمىنمودهاند ، و از عيش و سرور و سازها پرهيز مىكردهاند . و ايام پرهيز بزرگشان هفت هفته بوده است . حالا در ميان آنها لامذهبى معمول شده و چندان مراعات اينگونه امور نمىكنند ، و عجب آن است كه گرجى و ارمنى با اينكه هر دو از طايفهء نصارى هستند مع ذلك با يكديگر وصلت نمىنمايند . مالاغان اين طايفه غالب باريك اندام و زردمو و سرخرو و قسمى از نصارى هستند اما كشيش ندارند . رسم آنها اينست كه سه چهار نفر از ريش - سفيدان و عقلاى قوم خود را ملا و كدخدا قرار مىدهند و همهء امور خود را راجع به آنها مىكنند . و در كليساهاى خود صورت مريم و عيسى نمىگذارند و به هر طرف نماز كنند . و گوشت خوك و عرق و شراب و تنباكو و توتون و سيگار و سير و پياز و ماهى بىفلس را حرام مىدانند . و سه شبانهروز روزه دارند . و مردهاشان را غسل مىدهند و كفن مىكنند و نماز بر او مىخوانند . و بعضى ختنه را هم جايز مىدانند ، و قواعد اسلام را خيلى معمول مىدارند . اتراك اينها بعضى اصلا از طايفهء مغول بوده و برخى اصلا از اهالى ولايات آذربايجان هستند و همه چاق و تنومند و سرخ و سفيدند و لباسشان شبيه به لباس ايرانيان و مذهبشان تشيع است . وضع قشون و چون تفليس پايتخت قفقاز و محل نشيمن فرمانفرما است بدين واسطه اغلب اوقات ده دوازده هزار قشون روس در اينجا ساخلو است و در تمام نقاط قفقاز هرجا قشون لازم شود از اينجا مىرود . وضع قشون روس از