در حوالى شهر نيز سدى ديگر بسته‌اند كه آب آن به باغات و خانه‌هاى طرف جنوب شهر مىرود . بدين واسطه آن طرف شهر آباد شده و خانه‌ها و باغات و تماشا - خانه‌هاى خوب ساخته‌اند ، و اين سمت را كوچهء مجتهد مىگويند كه ابتدا آقا مير فتاح معروف تبريزى در اينجا باغ و خانهء بزرگى داشته و بعد ضبط دولت شده و بعضى را به متفرقه فروخته‌اند و بعضى از آن اراضى را باغ دولتى ساخته‌اند . و در بعضى جاهاى شهر هم به جهت مشروب نمودن باغات و سبزىكارها ، كنار نهر كر چرخها نصب نموده و كوز [ ه ] ها بر آن بسته‌اند و با گاو و الاغ و اسب آب بسيار بالا مىكشند . و در كنار دجلهء بغداد و نهر فرات نيز اين كار معمول است . و در كرمان و فارس هم از چاهها ، آب به همين قسم بالا مىكشند و زراعت را مشروب مىنمايند . آب و هوا بارى آب اين شهر برنده و گوارا و هوايش مختلف و مايل به سردى است . چنانچه در اين فصل كه قلب الاسد است خيار و تمشك تازه بيرون آمده است و ييلاقهاى بسيار سرد دارد . و در شهر و اطراف درختها و گلها و باغستانها بسيار و در غالب خانه‌ها گلكارى و اشجار است . محصول تفليس و ميوه‌جات آن از قبيل : آلوزرد و گلابى و انگور و فندق و پسته و به و سيب و هلو و انجير و تمشك و خيار و هندوانه فراوان و ارزان است ، اما هيچ ميوهء تعريفى ندارد . و زراعت زمين تفليس و اطراف آن اغلب تنباكو و زرت « 3 » و گندم است . خوراك اهالى و خوراك اهالى بيشتر نان زرت و گوشت است و گندمش طعم گندم ايران را ندارد . برنج هم از رشت مىآورند اما خيلى گران و كم مصرف مىشود . گوشت خوك و شير خوك بسيار صرف مىكنند . و در قراء اطراف گله‌هاى خوك خانگى هست مثل گلهء گوسفند كه منافع كلى از آنها مىبرند . جمعيت و مذهب و جمعيت اين شهر قريب به سى هزار خانوار است كه قريب صد و بيست هزار نفوس آن مىشود . و قريب چهار هزار و پانصد دكاكين و

--> ( 3 ) - اصل : همه‌جا « زرد » با تشديد حرف « راء » است .