كاروانسراهاى رشت بيست و دو سه كاروانسراى تاجرنشين در اين شهر است كه معروف و معتبر آنها كاروانسراهاى مفصلهء ذيل است : كاروانسراى گلشن ، كاروانسراى ملك التجار ، كاروانسراى ميرزا بابا ، كاروانسراى سه دولت ، كاروانسراى طاقى حاجى ملا رفيع ، كاروانسراى گمرك كهنه ، كاروان - سراى شيشه بزرگ ، كاروانسراى شيشه كوچك ، كاروانسراى كاشىها ، كاروان - سراى اكبر خان بيگلربيگى و چهار باب كاروانسراى ارامنه است . عمارت ارگ ارگ و محل نشيمن حكومت در اين شهر عمارت هدايت - خانى است كه ابتدا هدايت خان بنا كرده ، و مشتمل بر اندرونى و بيرونى و خلوت و طويله است . و محمد قاسم خان والى تعمير كلى در آنجا كرده و ناصر الملك هم در حكومت اولش به گيلان ، تعميرى نموده است . آب و هوا و خانه‌هاى اين شهر در نهايت وسعت و پشت‌بامهاى آن سفالى است . و هواى اين شهر در كمال غلظت و رطوبت است . و بدترين نقاط گيلان از حيثيت هوا شهر رشت و قصبچهء رانكو است . و در كليهء گيلان آب خوراك و استعمالشان از آب چاه است . و هر خانه يك چاه يا دو چاه دارد كه از يك ذرع الى سه ذرع حفر مىنمايند و به آب مىرسد . و آب چاهش دم‌دار يعنى سنگين و نفاخ است ، خاصه از صبح تا ظهر دمش بيشتر است . و آب جارى ميان كوچه‌ها در گيلان بسيار كم است مگر در بلوكات كوه‌پايه و طوالش كه در كوچه‌ها آب جارى دارند . و در شهر رشت هدايت خان نهرى احداث كرده بود و سدى بسته كه از رود گوهررود كه كنار شهر واقع است ، آب به وسط شهر مىآمده است كه در جميع كوچه‌ها آب جارى داشته ، بعد آن سد خراب و نهرها [ ى ] بىآب در كوچه‌ها باقى است . و در چهار فصل در اين شهر باران مىآيد و گاهى مىشود كه چهل پنجاه روز كسى آفتاب را نمىبيند . و از عجايب آن است ، هر روز كه شغالها فرياد مىكنند و سگها جواب فرياد آنها را مىدهند فردا آفتاب مىشود و اگر جواب ندادند آفتاب نخواهد شد . اين را در كتب قديم هم در احوالات گيلان نوشته‌اند و كرارا به تجربه هم رسيده است . و در فصل تابستان اگر در گيلان باران بيايد ناچار هوا سرد خواهد شد و به جهت نوغان آفت خواهد بود و ضرر خواهد داشت ، و اگر باران نيايد اولا امراض زياد خواهد شد ثانيا ضرر كلى به برنج خواهد رسيد . پس از باران آمدن