در سال 45 ه . ق . در طايف به دنيا آمد و سپس در دستگاه خليفه در شام ترقى كرد تا آنكه عبد الملك بن مروان او را به جنگ عبد اللّه ابن زبير به مكه فرستاد . وى عبد اللّه را بكشت و بر مكه دست يافت و حكومت مكه و مدينه و طائف را عبد الملك به دو داد . حجاج بعد از خواباندن شورش عراق به كوفه رفت و با قدرت تمام به حكومت پرداخت . وى بانى شهر « واسط » است ( دايرة المعارف فارسى ، ج 1 ، ص 833 و دهخدا ، جزوهء 24 ، ص 297 به بعد ) . 194 ر 27 - قرامطه يا قرمطيان پيروان جنبشهائى كه به عنوان طرفدارى از خلافت آل على ، از نيمهء دوم سدهء سوم ه . ق . تا اواسط سدهء چهارم ه . ق . در قسمتهائى از قلمرو خلافت عباسى بر ضد آن خلافت روى داد . مؤسس اين سلسله كه در اسم و اصل او اختلاف كرده‌اند و غالبا او را « حمدان الاشعث » دانند از خوزستان بود كه در كوفه به شهرت رسيد و همچنين عنوانى است كه مخالفان اسماعيليان و خلفاى فاطمى به آنان داده‌اند ( دايرة المعارف اسلامى ، ج 2 ، ص 2026 و معين ، 6 ، ص 1449 ) . 197 ر 9 - امير چوپان پسر ملك بهادر ابن تودان نويان معروف به چوپان نويان از امراى بزرگ مغول در دورهء ايلخانيان در ايران بود . در روزگار سلطنت محمد الجايتو خدمات نمايان كرد و در جلوس ابو سعيد بهادر خان راه ورود ازبكان را در دربند و گرجستان به آذربايجان بست . در 728 ه . ق . به دست ملك غياث الدين كرت به غدر كشته شد و بنا به وصيت خودش جسدش به مدينه فرستاده شده ( دايرة المعارف فارسى ، ج 1 ، ص 809 ) . 198 ر 30 - تقيه در اصطلاح متكلمين ، پوشاندن و اظهار نكردن عقيدهء دينى و حتى ترك فرايض آن ، در آن هنگام كه از آشكار كردن آن خطرى متوجهء شخص شود . در بين مسلمانان ، شيعه تقيه را جايز و در بعض موارد فرض مىشمارند . 201 ر 16 - جنهء انگليسى - Guinea پول قديمى بريتانيا به ارزش يك Pound و يك Shilling و يا يك پوند و پنج پنس رايج امروز .