و نزديك به اين قلعهء توپخانه كه پشت سور است ، ميدان وسيعى است كه يك طرف آن ميدان سور مدينه و سه طرف ديگر خانه‌هاى بيرون سور است . و در فصل آمدن حجاج ، بازارى در اين ميدان تشكيل مىيابد و همه قسم مأكولات و حبوبات در آنجا مىآورند . و حجاج شامى در وسط اين ميدان منزل مىكنند و حجاج متفرقه در خانه‌ها و باغات بيرون منزل مىنمايند . دروازه‌هاى مدينه و سور مدينه چهار دروازه دارد كه يك دروازهء غربى ميان اين ميدان وسيع است كه باب الجبل مىنامند ، و يك دروازهء شرقى است كه متصل به قبرستان بقيع است . محل عبور و مرور حجاج همين دو دروازه است . آب و هوا و هواى اين شهر بسيار خوب و ده درجه بهتر و خنك‌تر از هواى مكه است و خيلى با روح و روشن است . سابقا در كتب ديده بودم كه بوى عطر مدينه زياد مىشود و آنچه اين بنده فهميدم اين مطلب حقيقت دارد ، و جهتش شدت لطافت هواى اينجاست . و زمين و هوا ابدا رطوبت و تيرگى ندارد . و مردم پنج ماه در پشت‌بامها در زير هوا مىخوابند . آبهاى مدينه بسيار است ، هم در اغلب خانه‌ها چاهها دارد كه بعضى شيرين و بعضى فى الجمله شور است ، و هم آب قنوات و چشمه‌سار دارد . يك آب از وادى بطحان است كه در شهر است ، و يك آب از وادى رانونا مىآيد . و در مدينه و اطراف آن مركبات و اقسام خرماها و انار و انجير و سبزىآلات خوب به عمل مىآيد و فراوان است . مسجد رسول اللّه ( ص ) و مسجد رسول اللّه عليه و آله در وسط سور است . هنگامى كه رسول ( ص ) به مدينه هجرت فرمود اين مكان ساده بود ، آن را خريده و خانه و مسجدى مختصر با خشت خام و چوب نخل ساختند . و مدفن مبارك در همان خانهء خودشان است كه در جنب مسجد بود و الان ضريح در مكان خانه واقع شده . و عمر بعد از رحلت ، آن مسجد را مختصرى تعمير كرد و بعضى از خانه را هم جزو مسجد نمود . عثمان از اطراف بر مسجد چيزى افزود و سقفش را از چوب ساج پوشانيد . وليد بن عبد الملك بناى عالى به جهت مسجد نهاده و معماران از روم آورد و پايهء مسجد را از نوره « 4 » و سنگ بنيان نموده و ستونهاى مرمر درست

--> ( 4 ) - چوبى كه به وسيلهء آن سقف را مىپوشانند ( فرهنگ نفيسى ) .