سودان در تصرف او آمد . و چهار خليفه به جهت خود معين كرد ، من جمله شيخ عبد الهدى [ است در مشرق سودان ، ] و شيخ سنوسى مغربى است كه در مغرب سودان و حوالى طرابلس غرب و خيلى معتبر و همه معتقد به او و مقبول القول است ، و ابتدا با محمد احمد مخالف و بعد موافق شده و خلافت او را قبول كرد اما دخيل در امور او نمىشد . و اين دو خليفه بر ساير اتباع متمهدى برترى داشتند . و عثمان دجمه ( يا عثمان ذيقنا ) سپهسالار اوست كه مكرر با لشكر مصرى و انگليس نزاعها و فتحها كرده است . و اين اوقات مشهور مردن محمد احمد است . و از سن او چهل و هشت سال گذشته بوده ، و از قرار مذكور هنوز وضعش به هم نخورده . رئيس مغرب سودان شيخ سنوسى مغربى است و رياست مشرق سودان با شيخ عبد الهدى است . تا بعد چه شود و خدا چه خواهد . سيد منصور مطوف بعد از آنكه از منزل قونسول به منزل خود رفتم سيد منصور كه يكى از مطوفين شيعه است و گماشتگانش خبر داده بودند كه بعضى از حجاج وارد جده شده‌اند ، و از مكهء معظمه با الاغ چاپارى به ديدن آمد . قسمى خصوصيت كرد كه گويا بنده و بردهء من يا دوست قديم سالها به احسان پروردهء من است . شرح حال مطوفين در اين مقام لازم آمد شرحى از احوالات مطوفين بنگارم : در مكه قريب سى نفر مطوف شيعه و سنى است كه از جانب شريف مكه معين و به منزلهء زيارت‌نامه‌خوان هستند . و اغلب پدر بر پدر مطوف بوده‌اند . و اينها هريك هفت هشت نفر وابسته و گماشته دارند . قبل از ايام حج خودشان به شهرهائى كه محل عبور حجاج است از قبيل نجف و كربلا و بغداد و بمبئى و بوشهر و بندر عباس و رشت و اسلامبول و عدسه مىروند ، و هركس را كه سراغ كردند كه به مكه مىخواهد برود او را دعوت مىكنند كه شما در اعماق و افعال آنجا بىاطلاعيد ناچار بايد يك بلد و مطوفى داشته باشيد ، بهتر از من نخواهيد يافت . حجاج هم از خدا مىخواهند كه يك آدم بلدى داشته باشند و زحمت مفتى به جهت آنها بكشد . و از يك طرف هم به بعضى عكامها و حمله‌دارها و حجه - فروشهائى كه معروف و همه ساله به مكه مىآيند وعده و نويد مىدهند كه هر حاجى را كه براى ما آوردى يك ريال فرانسه ، كه قريب شش هزار [ دينار ايران ] است ، نياز تو است . بعد از آنكه اين مقدمات را چيدند در نزديكى فصل حج ، خود به مكه مراجعت مىنمايند . از طرفى آن حمله‌دارها و عكامها و حجه‌فروشها به ملاحظهء جلب منفعت خودشان هر حاجى را مىبينند و مىشناسند شرحى تعريف و توصيف