مؤلف سفر خود را در شب جمعه چهارم شوال 1302 ه . ق . از تهران شروع كرده است و از شهرهاى قزوين و رشت و بندر انزلى گذشته است و به بادكوبه رفته و سپس سوار قطار شده پس از گذشتن از تفليس در بندر باتوم برواپور ( كشتى ) نشسته و راهى استانبول گرديده است . چند روزى را در استانبول بسر برده ، آنگاه با كشتى راهى جده گرديده و پس از انجام مراسم حج ، از طريق آبراه سوئز به استانبول مراجعت كرده است . از آنجا از طريق درياى سياه به باتوم و از باتوم به باكو و انزلى و رشت بازگشته و چند روزى را هم در لاهيجان جهت استراحت بسر برده است . آنگاه از طريق قزوين در روز پانزدهم ربيع الاخر سال 1303 ه . ق . به تهران وارد شده است . وى در اين سفر ديدنيها و شنيدنيها را با انشايى ساده و روان و تقريبا بىغلط ثبت و ضبط كرده است . خواننده در اين سفرنامه با اوضاع جغرافيايى ، فرهنگى ، سياسى ، بناها و آثار تاريخى آشنا مىشود و اطلاعات ذيقيمتى دربارهء مباحث مذهبى ، اوزان و مقادير در بخشى از ايران و سرزمينهايى كه مؤلف از آنها ديدن كرده است به دست مى - دهد . البته لازم به يادآورى است كه برخى از قسمتهاى كتاب را مؤلف پس از بازگشت به تهران از سفر حج با استفاده از ساير منابع كتبى تكميل كرده و آنچه را كه بايد بيافزايد افزوده است . از آثار ديگر مؤلف رساله‌هاى « حالت » و « آداب السرور » است كه در سال 1311 ه . ش . به اهتمام آقاى خان ملك ساسانى - فرزند مؤلف - در تهران چاپ و منتشر شده است . با توجه به متن سفرنامه معلوم مىشود كه حاج ميرزا محمد حسين فراهانى شعر هم نيكو مىسروده و به « گلبن » تخلص مىكرده است كه متأسفانه جز اشعارى چند كه در « رسالهء حالت » و « رسالهء آداب السرور » و « سفرنامهء مكه » ديده مىشود چيزى از آنها در دست نيست . با توجه به نوشتهء اديب الممالك فراهانى « 8 » مىبايستى مجموعهء اشعار و بيشتر منشأت و تأليفاتش در حوادثى كه براى او پيش آمده است مفقود گرديده باشد . اين كتاب در چاپخانهء رامين به چاپ رسيد . از آقاى حبيب اللّه محمود خانى مدير محترم چاپخانه و آقاى حسن نيك‌بخت كه حروفچينى كتاب را انجام داده‌اند و ساير كاركنان كه براى اين كتاب زحمتى كشيده‌اند صميمانه اظهار امتنان مىنمايد . مسعود گلزارى تهران ، شهريور ماه 1362 ش .

--> ( 8 ) - حالت ، مقدمه ، ص يط .