خوزستان است « 1 » . البته جنوب خوزستان در سراسر دورهء فتحعلى شاه و تا اردوكشى معتمد الدوله به خوزستان جزو قلمرو حكمران فارس بود و اردوكشى دولتشاه به آنجا تنها براى همكارى با حكمران جوان فارس صورت گرفت . به هر حال اردوكشى وى نخستين كردهء قاجارها براى وحدت خوزستان به‌شمار مىرود ، گرچه با اين كار نتوانستند همه قدرت‌هاى محلى را از ميان بردارند . جانشينان دولتشاه نيز اين هدف را دنبال كردند ، ولى پيروزى كاملى به دست نياوردند تا اين كه منوچهرخان معتمد الدوله در 1257 ق . / 1220 ش . با برانداختن قدرت كعبيان و دستگيرى محمد تقى خان ، خان نيرومند بختيارى ، تا حدودى توانست به آن دست يازد « 2 » . سرانجام با تلاش‌هاى برادرزادهء او ، سليمان خان سهام الدوله ، قدرت قاجارها ، به روزگار شاه مرد ، در خوزستان به طور كامل تثبيت شد . ازاين‌رو در زير پيشينه و عملكرد قدرت‌هاى مستقل خوزستان را در روزگار شاه مرد بررسى مىكنيم : شهرنشينان شمال خوزستان كهن‌ترين كانون‌هاى شهرنشينى ايران در فاصله ميان شوش تا شوشتر قرار دارند . زندگى يكجانشينى برپايهء كشاورزى و تجارت سبب گرايش مردم به سامان‌گرايى شده است و بر خلاف مردم سامان‌گريز ايلياتى ، هميشه براى استقرار و تثبيت قدرت مركزى كوشش كرده‌اند تا در سايه امنيت و آرامشى كه برقرار مىشود بهتر بتوانند به هدف‌هاى اقتصادى خود دست پيدا كنند . رشد شهرنشينى در اين سرزمين‌ها ، پيدايش گروه‌ها و طبقه‌هاى اجتماعى را سبب شده است كه از عمده‌ترين آنها مىتوان اشراف ، روحانيون و مردم عامه را نام برد . اشراف ، بيش‌تر ، زمينداران بزرگ ، تاجران و ثروتمندان عمدهء شهر بودند . اينان برپايهء پيشينهء خانوادگى و نفوذ اقتصاديى كه داشتند ، شهرها را به محله‌هاى گوناگونى تقسيم كرده بودند و هر كدام در محله‌اى حكمرانى مىكردند . گزارش دوبد دربارهء خانه

--> ( 1 ) . براى آگاهى از اين اردوكشىها نك : سپهر ، ناسخ التواريخ ، ج 1 ، ص 280 . ( 2 ) . نك ، : همانجا ، ج 2 : ص ص 117 - 123 ؛ اعتضادالسلطنه ، عليقلى ميرزا ، اكسير التواريخ ، ص ص 526 - 527 .