ارنست اورسل ( مترجم : على اصغر سعيدى )
86
سفرنامه قفقاز و ايران ( فارسى )
هديهها و نذرهايى به صومعهها به منظور برگزارى مراسم خاص مذهبى وجدان خويش را راضى مىكردند . اينگونه تعهدات مذهبى به جاى آنكه روى پوست نوشته شود روى ديوار خارجى صومعهها نقر شده بود . واقف ، آن مقدار از آذوقهى مشروع را كه از زمين يا از تاكستان و يا از دهكدهيى كه در اختيار كشيشان گذاشته شده بود ، مىبايست به دست آيد ، همچنين تعداد مراسم مذهبى و تاريخ و شاهدان موضوع وقف را دقيقا تعيين مىكرد و همه را به امان دعا و نفرين سيصد و هجده روحانى عضو انجمن علماى مذهبى نيسه « 1 » يا سه نفر از مقدسان آن انجمن مىسپرد . اين لعن و نفرينها حتى متوجه مسلمانانى بود كه به نحوى از انحاء زمينهاى وقفى را به تصرف خود درمىآوردند و براى محكم كارى آنان را هزار بار با گرفتار شدن به لعنت ابدى [ حضرت ] محمد و ساير فرستادگان خدا مىترسانيدند . ثروتهاى زمينى كه پاداش زندگى زاهدانه و مقدسى است ، موجب آبادانى عزلتكدهها و خانقاههاى گوشهنشينان شده است . سراسر ارمنستان پر از صومعهها و كليساها است . تمامى اين كليساها ، چه از نظر توزيع در ميان نواحى مختلف و چه از لحاظ تزيينات خارجى ، كاملا به سبك كليساهاى بيزانسى [ روم شرقى ] است . در آنها گنبد جاى خود را به بام مخروطى شكل درازى داده است كه تمام سقف مدور كليسا را مىپوشاند . اغلب معماران براى ساختن اين بناها از سنگهايى به سه رنگ مختلف ، سرخ و خاكسترى و زرد ، استفاده كرده و خيلى هنرمندانه اين رنگها را با هم تلفيق كردهاند . زمينه اصلى آرايش ديوارها ، به خصوص رونماى شرقى كليساها ، به شكلها و نوعهاى مختلف صليب مزين گرديده است . انصافا در حاشيه و دور چارچوب پنجرهها نيز كندهكارىهاى ظريف و هنرمندانهيى به كار رفته . گاهى نيز روى در آنها تصاوير عقابها ، حيوانها و مقدسان را آنچنان زمخت و نازيبا ترسيم كردهاند كه با طرح ظريف و استادانهى گل و بوته و نقوش به هم پيچيدهيى كه در سنگها كندهكارى شده است مطلقا هماهنگى ندارد . سمباط به سال 989 [ 379 ه ق ] پيش از پايان ساختمان كليساى بزرگ درگذشت و بناى مزبور بالأخره به سال 1010 [ 400 ه ق ] در دوران سلطنت گاگيك « 2 » اول ، شاهنشاه
--> ( 1 ) . Nicee : نام يكى از شهرهاى قديمى بيزانس كه بعدها نام تركى آن ايزنيك Iznic شده است . م . ( 2 ) . Gagic Ier : گاگيك اول برادر سمباط دوم بود و از سال 990 تا 1020 در ارمنستان فرمانروايى كرده است . كسروى اين اسم را به صورت غاغيق نوشته است . م .