ارنست اورسل ( مترجم : على اصغر سعيدى )
54
سفرنامه قفقاز و ايران ( فارسى )
گرجىهاى ندار آنطوركه مىتوانند زندگى مىكنند ، يعنى بسيار بد مىگذرانند . اما گرجىهاى دارا به دليل علاقهى وافرى كه به تجمل و خوشگذرانى دارند ، اغلب تمامى دارايى خود را از دست مىدهند و در چنگ نزولخواران طماع ارمنى اسير مىشوند . بعد از آنكه ورشكستگى آنان آشكار شد ، نفرت از زندگى گاهى آنان را به سوى راهزنى و چپاول سوق مىدهد . جوانان زيادى از خانوادههاى اصيل و قديمى در جادههاى بزرگ شهرتى به هم زدهاند كه به آبروى خانوادگى آنان لطمهيى نمىزند ، ولى در بسيارى از مواقع چنين سرنوشتى پاى آنان را سرانجام به سيبرى مىكشاند . گرجىها ، علىرغم عيبهايشان ، نژادى باهوش و دوست داشتنى هستند و حتى بايد اميدوار بود كه اگر با تمدن اروپايى آشنايى كامل پيدا كنند ، بيش از اين هم لياقت و شايستگى از خود نشان دهند . بعد از گرجىها تعداد جمعيت ارمنيان از همه بيشتر است . اگر به هنر و حرفهى ايشان ارج و اجر لازم داده شود ، آدمهاى همه فن حريفى هستند . شايستگى ذاتىشان بيشتر آنان را به سوى امور تجارى و بانكى كشانده است . در سايهى شمّ اقتصادى و كار مداوم ، اغلب موفق شدهاند ثروت كلانى جمعآورى كنند . هر فرد ارمنى اعم از اينكه كارمند جزء يا عالىرتبهى دولت باشد ، يا اينكه به بانكدارى و نزولخوارى مشغول گردد ، در زندگى يك هدف بيشتر ندارد ، مانند يك نفر يهودى اين واقعيت را درك كرده است كه فقط قدرت بزرگ و يكدست بر جامعهى نوين مسلط است و روى اين اصل همهى آنان تمامى مساعى خويش را براى رسيدن به اين هدف بهطور دايم ، حتى گاهى بدون كوچكترين دغدغهى خاطر به كار مىبرند . به اين جهت در قفقاز يا يهودى نيست و يا خيلى كم پيدا مىشود ، چون ارمنيان آنچنان از لحاظ مقام و موقع عرصه را بر آنان تنگ گرفتهاند كه ديگر وجود آنها عملا بىفايده و خالى از اثر مانده است . در يك مورد ارمنيان با يهوديان فرق اساسى دارند : در هيچ جا يهودىها بهكار كشاورزى نمىپردازند ، ولى ارمنيان با علاقه و مراقبت كامل زمينهاى زادگاهى خود را مىكارند . عشق به سرزمين و مزارع پدرى و موروثى در نزد آنان با پرستش وطن تجزيه و تكهتكه شدهى آنها سخت درهم آميخته است و از اين لحاظ اين سرزمين را در حقيقت بايد لهستان مشرق زمين دانست . به اين ترتيب ، ارمنيان در سايهى كار و كوشش روزبهروز غنىتر مىشوند و در عوض گرجىها يا دست كم بيشترشان مرتبا دارايى خود را از دست مىدهند . ضمنا اين دو نژاد كه خصوصيات به كلى متمايز از هم دارند مطلقا با يكديگر ميانه