جدا و در تصميمات مذهبى داراى رأى مستقلى شدند ، در همين محل سكونت داشته‌اند . تمامى پادشاهان گرجستان ، حتى بعد از نقل مكان و اختانگ گورگسلانى از متسختا به تفليس ، باز هم در همين معبد تقديس و تدفين شده‌اند . در سال 1318 [ 718 ه ق ] ساختمان كليسا بر اثر زمين‌لرزه‌يى تقريبا با خاك يكسان شد . ولى در همان سال شاه گئورگى « 1 » به بازسازى كامل آن همت گماشت . كمى بعد لشكريان تيمور لنگ به خرابى و غارت آن پرداختند . در پايان قرن پانزدهم آلكساندر اول آن را از نو ساخت . يكصد سال بعد زمين‌لرزه‌ى ديگرى گنبد آن را سرنگون كرد و به ساير قسمت‌هاى بنا نيز آسيب فراوان رساند . در اين هنگام استقلال گرجستان در آستانه‌ى زوال بود . شاه واختانگ « 2 » و ملكه ماريانا « 3 » براى آخرين بار مرمت و تعمير اين كليساى قديمى را به عهده گرفتند . كليساى بزرگ متسختا همانند كليساى آنانور در محوطه‌ى چهارگوشى متكى به چندين برج محصور است . از صومعه و از محل سكونت كاتوليكوس‌ها جز مشتى خاك و خرابه چيز ديگرى به جاى نمانده است ؛ اما ساختمان خود كليسا كه با سنگ سماق سبزرنگ با جلاى مايل به سرخ ساخته شده به خوبى محفوظ مانده است . اين كليسا با گنبد مخروطى شكل و شكوه و جلال تا اندازه‌يى چشمگيرترش نمونه‌ى كاملى از سبك معمارى گرجى است . ديوارهاى خارجى كليسا با تصوير درختان مو ، عقاب‌ها ، صليب‌ها ، شيرها ، گوزن‌ها و فرشتگانى كه به‌طور نگونسار در حال پروازند ، زينت يافته است و تمامى اين تصويرها روى سنگ حكاكى شده‌اند . دوازده نقش برجسته كه به صورت بادبزن حكاكى شده ، معرف دوازده حوارى حضرت مسيح است . در گوشه و كنار ديوارها نيز نوشته‌هايى با خط هيروگليف عجيب مشاهده مىشود كه در انتظار شانپوليون « 4 » ديگرى است تا

--> - آنجا تشكيل شده ، اهميت دارد . در آنجا بود كه پيروان عيسى براى نخستين بار مسيحى خوانده شدند . به نقل از دايرة المعارف فارسى مصاحب . م . ( 1 ) . George ( 2 ) . Wakhtang ( 3 ) . Marianna ( 4 ) . [ Jean Francois ] Champollion : ( 1832 - 1790 ) يكى از مصرشناسان برجسته فرانسوى است كه از آغاز جوانى به خواندن كتيبه‌هايى كه دانشمندان اعزامى بوناپارت از روى نوشته‌هاى بناهاى تاريخى مصر رونويسى كرده بودند ، علاقه پيدا كرد و به همين منظور به يادگرفتن زبان‌هاى شرقى ، به خصوص قبطى ، كه كليد اصلى اين معما بود ، همت گماشت و سرانجام موفق شد رموز خط هيروگليف را كشف -