كوه‌نشينان بر خلاف تصور افراد ناآگاه حتى با فرهنگ و مسائل معنوى نيز بيگانه نيستند . هر مسجدى داراى كتابخانه‌يى است كه در آن انواع كتاب‌هاى عربى ، تركى و فارسى در اختيار علاقه‌مندان قرار دارد . قوم آوار حتى براى خود ادبيات ملى نسبتا غنىيى دارد . ضمنا در ميان اقوام كوه‌نشين ، آنان تنها قومىاند كه زبان مكتوب دارند . بعضى از بوميان اين مناطق در جامعه‌ى روسى به درجات بالاترى ارتقاء يافته‌اند . بهترين پزشك سرتاسر ولادى قفقاز يك نفر لزگى است . يكى از افراد آوار سرهنگ توپخانه است . در ميان وكلاى مدافع بسيار مبرز استاوروپول « 1 » يك نفر چچن از شهرت خاصى برخوردار است . افراد اين قبيله‌ها نسبت به روس‌ها احساسات بسيار متفاوتى دارند . بعضىها هنوز هم با چشم عداوت و دشمنى به آنان نگاه مىكنند و آن كينه‌يى را كه هر قوم مغلوبى از دشمن غالب در دل دارد ، فراموش نمىكنند . ولى بعضىها نسبت به آنان سخت وفادار و فداكارند . در جنگ اخير ميان ترك‌ها و روس‌ها فرستادگان قسطنطنيه توفيق آن را يافته بودند كه لزگىها را بر ضد روس‌ها بشورانند . آنها همچنين سعى كرده بودند تا آوارها را در يك مجمع عمومى دور هم جمع كنند ، ولى يكى از سران قديمى اين قوم در جواب آنان گفته بود : مىگويند چرا روس‌ها با ترك‌ها مىجنگند ؟ علتش روشن است . چون‌كه ترك‌ها رعاياى مسيحى خود را به اتهام مسيحى بودن به قتل مىرسانند ، يا آنان را آزار و شكنجه مىدهند . آيا ترك‌ها دليلى براى چنين اعمال وحشيانه خود دارند ؟ قطعا نه ! هر فرد آزاد است از دينى كه به آن ايمان دارد پيروى كند . آيا ديده‌ايد روس‌ها براى انجام فرايض دينى ما مانعى بتراشند ؟ با توجه به اين دلايل من فكر مىكنم كه گناهكار اصلى ترك‌ها هستند و با علم به اين واقعيت اگر ما بياييم و از آنان طرفدارى كنيم ، همه حق دارند كه ما را ديوانه يا ابله تصور كنند . در اين گونه موارد آنان مرتبا در گوش ما مىخوانند : اسلام ، اسلام . . . ، اسلام در خطر است . ولى روزى كه ما از استقلال خود دفاع مىكرديم ، اين همكيشان ترك ما چه كمكى در حق ما كردند ؟ اين سخنان مستدل و منطقى اثر خود را بخشيد و ساير افراد قبيله نيز رأى او را تأييد كردند و فرستادگان استانبول دست از پا درازتر راهشان را كشيدند و رفتند .

--> ( 1 ) . Stavropol : اين شهر كه در فلات استاوروپول قفقاز - كه حوضه‌ى رودخانه كوبان را از حوضه‌ى رودخانه‌هاى كوبا و ترك جدا مىكند - واقع است ، از سال 1935 تا 1943 به اسم « وروشيلوسك » ناميده شد . م .