احتمالا پيروزى نصيب وى خواهد شد و اين پيروزى بالنتيجه به نفع كشور ايران است . سومين پسر شاه ، نايب السلطنه ، در سال 1856 به دنيا آمده ، به روشنفكرى و داشتن طبعى ظريف و بذله‌گو معروف است . به حشر و نشر با اروپاييان زياد علاقه نشان مىدهد ، ولى چون روحيه‌يى ملايم ، حتى ضعيف و مردد دارد ، احتمالا در دعواى بين دو برادر او جانب ظل السلطان را خواهد گرفت . بديهى است كه يكى از اين دو مدعيان سلطنت را كشور روسيه و ديگرى را انگلستان پشتيبانى خواهند كرد . نتيجه اين دعوا هرچه باشد ، نفوذ و قدرت يكى از دو امپراتورى بزرگ را در ايران به‌طور قطع مسجل خواهد كرد . از طرف ديگر ايران تماميت ارضى خود را مديون سازش ضمنى لندن و سن‌پترزبورگ است . براى انگليسىها اشغال كرانه‌ى خليج‌فارس يا براى روس‌ها الحاق گيلان و مازندران به روسيه - كه از سال 1723 تا 1735 [ 1135 تا 1148 ه ق ] تصاحب كرده بودند - كار دشوارى نيست . فعلا در تهران سياست حاكم و عامل ، سياست روس‌ها است . از زمان واگذارى جزيره‌ى آشوراده و اردوكشى به هرات جاى شكى براى اين تفوق و برترى باقى نمانده است . به خصوص وقايعى كه اخيرا اتفاق افتاده است نشان مىدهد كه شاه فى الواقع صاحب تيول تزار به شمار مىرود : لغو امتيازنامه‌ى رويتر « 1 » ، پناه دادن به فرارىهاى افغانى ، معاهده‌ى تعيين حدود تركستان و ايران كه در سال 1882 بسته شد ، تماما به سود روسيه بود و اين عوامل باعث گرديد كه ادعاهاى شاه در مورد مرو و سرخس به كشور مذكور واگذار شود . به زودى راه‌آهنى در امتداد خط پوتى - باكو ، رشت را به تهران وصل خواهد كرد . در قسمت شمال شرقى [ ايران ] روس‌ها اجازه كشيدن راه‌آهن را تا مشهد - كه قسمتى از خطى است كه از ميخائيلوفسك « 2 » به سوى عشق‌آباد ، سرخس و بلخ يعنى تا

--> ( 1 ) . بارون يوليوس رويتر ، اصلا آلمانى و مؤسس خبرگزارى معروف رويتر بود . در سال 1851 به تبعيت كشور انگليس درآمد . براى تهيه‌ى مقدمات نخستين سفر ناصر الدين شاه به اروپا در سال 1872 رويتر با پادرميانى سفير انگليس و تقديم رشوه به مقامات ايرانى توانست در مقابل پرداخت 40000 ليره امتيازات قابل توجهى ، از قبيل ايجاد راه‌آهن ، استخراج معادن ، تأسيس بانك و . . . از دولت ايران بگيرد . اما بعد بر اثر مخالفت و فشار افكار عمومى كه تحريك روس‌ها هم در آن بىتأثير نبود ، اين امتيازات به علت تأخير در اجراى عمليات پيش‌بينى شده لغو گرديد و براى آنكه از اين رهگذر غبار ملالى بر خاطر زودرنج انگليسيان ننشيند ، امتياز تأسيس بانك شاهنشاهى به جاى آن امتيازنامه به بارون دورويتر واگذاشته شد . م . ( 2 ) . Mikhailovsk