ارنست اورسل ( مترجم : على اصغر سعيدى )
329
سفرنامه قفقاز و ايران ( فارسى )
ايرانىها ملتى هستند كه با ملل ساير فرق اسلامى فرقهايى دارند . اگر عربها و تركها به نام دين مىجنگند ، ولى ايرانى فقط به خاطر ايران نبرد مىكند و هدف او جز دفاع از ميهن خود چيز ديگرى نيست . دو خصيصهى برجسته و مشخصهى اين ملت عبارت است از خاطرهى فراموش نشدنى افتخارات باستانى و افسانههاى حماسى و قهرمانى ايران ، كهنترين و بىكم و كاستترين مملكت جهان ، و علاقه و وابستگى عجيب و بيش از اندازه مردم به يادبود حضرت على [ ع ] و امامان توأم با كينهيى عميق و آشتىناپذير به بعضى از خلفا . . . . . . . از دوران كشمكشهاى افسانهيى آريايىها و تورانيان ، ايرانىها نسبت به عثمانىها دشمنان موروثى ايران - احساس خوبى نداشتند و آنها را « خونآشام » خطاب مىكردند و اغلب ، مسيحيان را به آنان ترجيح مىدادند . از نظر آنان سلاطين قسطنطنيه از ديگران خونخوارتر بودند . اين كينهى مذهبى ، كه اگر خوب شكافته شود از رقابتها و مخاصمات ديرين دو نژاد آشتىناپذير سرچشمه مىگيرد ، در ايران ملتى به وجود آورده است كه با بقيهى افراد كشورهاى اسلامى فرق كلى دارد . ساير ملل اسلامى بيشتر سروكارشان با مسيحيان است درحالىكه ايران ميان كشورهاى تركستان ، افغانستان ، بلوچستان ، عربستان و تركيه كه تقريبا همه مذهب تسنن دارند ، محصور شده است و همهى افراد اين كشورها با وجود آنكه در اصل با هم همكيشاند ولى در فرع اختلافاتى دارند كه باعث زد و خوردها و كشمكشهاى دايمى است « 1 » . حتى ترك [ زبان ] هاى ايران نيز با رشتههاى محكم مذهبى چنان با ساير همميهنان ايرانى گره خوردهاند كه دشمن سرسخت عثمانىها به شمار مىروند . علىرغم تعصبات شديد مذهبى كه در بين كشورهاى اسلامى موجود است ، ايرانىها درباره پيروان مذاهب ديگر بسيار آزادانديش و بزرگمنش هستند - مثلا تركمنهاى سنى - از جملهى طوايفى كه هميشه با ايرانىها بدرفتارى مىكنند - همه ساله براى رفتن به مكه از اين كشور مىگذرند بىآنكه با كوچكترين آزار يا ناراحتى مواجه شوند .
--> ( 1 ) . لقب « خونآشام » كه نويسنده از زبان ايرانيان به عثمانىها داده است ، البته ممكن است دربارهى بعضى از سلاطين قديم آنان كه داراى تعصب شديد مذهبى بودند و نسبت به اهل تشيع سخت كينه مىورزيدند ، صادق باشد و همين تعصبات توأم با فساد و شدت عمل بود كه باعث فروپاشى امپراتورى عظيم عثمانى شد ؛ اما در مورد مردم سختكوش و غيور كشور همسايهى ما تركيه ، مطلقا صادق نيست . م .