ارنست اورسل ( مترجم : على اصغر سعيدى )
320
سفرنامه قفقاز و ايران ( فارسى )
آنهايى را كه مشغول به خدمت سربازى هستند ، به جيب مىزنند . به اين جهت سربازانى كه نه در سربازخانهيى متمركزاند و نه بهطور مرتب غذا به آنها مىرسد ، در غير ساعات خدمت هركدام دنبال حرفهى خاصى مىروند . در مواقع حساس كه شاه سان مىبيند ، تعداد نفرات را با سربازگيرى براى چند ساعت ، تكميل مىكنند . در مقابل يك دستمزد ناچيز اين رزمندگان خلق الساعه موقتا لباس سربازى به تن مىكنند و در نمايش ميدان مشق شركت داده مىشوند . روش پرداخت مواجب سربازان نيز در نوبهى خود كاملا عجيب و شنيدنى است : شاه تمام بودجهى افراد نظامى را در اختيار وزير جنگ مىگذارد . وى مقدارى از آن را به نفع خود برمىدارد و بقيه را به امراى لشكر حواله مىدهد . امراى لشكر نيز به همين ترتيب پول را بين سرهنگها تقسيم مىكنند بعد مبلغ ناچيزى به دست نايبها مىرسد و سرانجام اگر سهم كاملا رقيقى در ته بساط باقى مانده باشد نصيب سربازان صفر مىشود و چون اغلب از اين راه به سرباز بخت برگشته چيزى نمىرسد ، آنان هم مخصوصا اگر ترك باشند با غارت ناحيهيى مواجب عقبافتادهى خود را با دسترنج خود به دست مىآورند و حتى گاهى افراد يك فوج بهطور دست جمعى دست به شورش و چپاول مىزنند . در چنين مواقعى تمام افراد آن فوج را مرخص مىكنند . از اين تنبيه هم افسران و هم سربازان هر دو خشنود مىشوند ؛ سربازان براى اينكه از قيد خدمت آزاد شدهاند و افسران براى اينكه پولى را كه از اين رهگذر به چنگشان افتاده است مىتوانند با خيال راحت خرج كنند . كمى پيش از عزيمت شاه به اروپا سربازان فوج اصفهان خود را به كالسكهى شاه رسانده بودند تا ضمن تقديم عريضهيى مواجبشان را كه يك سال عقب افتاده بود مطالبه كنند ؛ اما گارد سوارهيى كه در التزام ركاب حركت مىكرده است چنان با آنان بدرفتارى كرده بود كه سربازان مجبور شده بودند به سوى سوارها سنگ بپرانند . از تصادف بد يكى از اين سنگها به شيشهى كالسكهى شاه اصابت كرده و آن را شكسته بود . شاه به تصور اينكه از جانب اين بدبختها عليه جان وى توطئهيى در كار است بلافاصله به كاخ مراجعت كرده و دستور داده بود همه را دستگير و در حضور خود او خفه كنند . بديهى است عاملين اصلى چنين خطاى بزرگى از ترس جان در سر جاى خود نمانده بودند كه گرفتار شوند و هريك در گوشهيى خود را مخفى كرده بودند ، اما براى اينكه دستور شاه اجرا شده باشد ده سرباز ديگر را به جاى آنها بهطور تصادفى دستگير كرده در آنجا