افغانستان ، تركستان ، ايران ، نجف ، مكه ، مصر و تركيه ديدن كرده ، بعد به تونس و الجزيره و مراكش رفته بود . در طنجه « 1 » شيخ ورثان ؟ « 2 » يكى از اعقاب [ حضرت ] محمد ، هزينه‌ى رفت و برگشت او را با يك كشتى بخارى به دامنه‌ى كوهستان بزرگى كه يك دژ واقعى در آن كنده‌اند و اكنون به وسيله‌ى انگليسىها ، اربابان هندوستان ، اشغال شده است ، پرداخته بود . جبل الطارق تنها نقطه‌يى از قاره‌ى اروپا است كه اين ديوجانس « 3 » مسلمان از آن ديدن كرده بود . او شهرهاى ديگر قاره‌ى ما را جايگاه وحشىها و بربرها مىدانست - نوعى سرزمين ناشناخته با ساكنان غريب آزار - كه نمىارزيد براى ديدن چنان جاهايى كسى جان خود را به خطر بيندازد . از طرف ديگر محروم از احسان مؤمنان واقعى ، چگونه مىتوانست آنجاها زندگى كند ؟ اينك اين حاجى از خانه‌ى خدا برگشته از راه تهران ، مشهد ، هرات و كابل به كشمير بازمىگشت . نظير اين مرد هزاران درويش ديگر وجود دارند كه از بنگال به مصر و گاهى به مغرب يا بالعكس راه مىافتند و دين اسلام را در هند ، و در عوض انديشه‌هاى هندى را در سرزمين اسلام نشر مىدهند . اگر اين اشخاص كه به دليل زندگى ساده و مقدسشان در سرتاسر كشورهاى اسلامى با حسن قبول پذيرفته مىشوند ، خاطرات سفر خود را مىنوشتند ، اطلاعات ذيقيمتى از مناطقى كه ورود اروپاييان به آنجاها ممنوع است ، در دست همگان قرار مىگرفت . دوشنبه 16 [ اكتبر ] . در هفت يا هشت فرسنگى شمال قزوين ، آن سوى رود شاهرود ، در دامنه‌ى كوه سيالان « 4 » قلعه‌ى الموت ، مقر اصلى فداييان حسن صباح يا باطنيان ، قرار دارد كه مدت دو قرن لرزه بر اندام شاهان آسيا و حتى اروپا انداختند . دسته‌يى از اين فرقه كه در كوه لبنان مستقر بودند ، در تاريخ جنگ‌هاى صليبى بسيار مشهورند . قلعه‌ى الموت در قرن سيزدهم به وسيله‌ى هلاكوخان محاصره ، منكوب و ويران شد . اكنون هيچ چيز جالبى از اين قلعه‌ى معروف به جاى نمانده است و براى اينكه انسان روى

--> ( 1 ) . Tanger بندرى در مراكش . ( 2 ) . Warsan ( 3 ) . Diogene : فيلسوف كلبى يونانى ( 412 - 323 ق م ) كه به سادگى تمام مىزيست و از مال دنيا به خمى قناعت كرده بود . او روز روشن با چراغ به دنبال يك انسان واقعى گرد شهر مىگشت . م . ( 4 ) . در اصل Syalar ، ولى سيالان يا سيالان‌كوه صحيح است . ر . ك . قلاع اسماعيليه در رشته كوههاى البرز . دكتر منوچهر ستوده كتابخانه طهورى ، 1362 ، ص ص 6 ، 86 . م .