آبادى اين شهر سهم به‌سزايى داشته است . موسى بن بوقا « 1 » - كه مستقل از خلفاى عباسى بغداد حكومت مىكرد - در سال 254 هجرى در استحكام شهر كوشش فراوان نمود . قزوين در جنگ‌هاى داخلى ويران شد و در سال 1037 [ 428 ه ق ] به دست امير ابوعلى جعفر از نو آباد گرديد ، در سال‌هاى 1068 و 1167 [ 460 و 564 ه ق ] زمين‌لرزه وحشتناكى آنجا را با خاك يكسان كرد ، ولى بعد دوباره از زير بار همه‌ى حوادث ناگوارى كه بر اين شهر گذشته بود ، پيروزمندانه قد برافراشت و تا سال 1548 [ 955 ه ق ] كه شاه طهماسب اول آنجا را به پايتختى كشور خود انتخاب نمود ، يكى از شهرهاى مهم ايران به شمار مىرفت . تا زمان سلطنت شاه عباس كبير ، امتياز و افتخار پايتختى كشور با اين شهر بود ، ولى در سال 1586 [ 994 ه ق ] شاه مزبور دربار خود را به اصفهان منتقل نمود « 2 » و از همين تاريخ روزبه‌روز اهميت و عظمت اين شهر روبه كاهش گذاشت . در قرن هفدهم شاردن جمعيت آنجا را در حدود صد هزار نفر تخمين زده است ولى امروزه گمان نمىكنيم جمعيت آن بالغ بر سى هزار نفر باشد ، زيرا اغلب محلات شهر به كلى روبه ويرانى گذاشته است . با وجود اين همه زوال و انحطاط باز هم قزوين يكى از شهرهاى علمى ايران به شمار مىرود و مدرسه‌هاى اين شهر در سرتاسر مملكت از شهرت عمده‌يى برخوردارند . ايرانىها مىگويند : اينجا « يكى از ابواب بهشت است . » ولى به نظر من دقيقا متوجه مفهوم اين جمله نيستند . اكنون با احداث راه‌آهن بين شهرهاى پوتى و باكو ، قزوين در سه راه رشت ، تبريز و تهران بهترين موقع را به دست آورده است كه با كسب نيروى تازه عقب‌ماندگى خود را جبران يا دست كم وضع موجود را حفظ كند . منظره‌ى طبيعى شهر كه به وسيله‌ى كوه‌هاى البرز شمالى و تخت سليمان احاطه شده است ، منظره‌ى بسيار چشمگير و گيرايى است . ولى متأسفانه از شكوه و عظمت گذشته‌ى اين پايتخت قديمى آثار بسيار كمى بر جاى مانده و اين چند ساختمان نيمه ويران نيز به زودى دستخوش زوال و نابودى كامل قرار خواهند گرفت .

--> ( 1 ) . در اصل Nofa نوشته شده است . اما بوقا يا بغا صحيح است . موسى بن بوقا يكى از فرماندهان ترك در زمان خلافت معتز عباسى بود . م . ( 2 ) . شاه عباس بزرگ در سال 996 ه ق / 1588 م در قزوين به سلطنت رسيده و در سال 1000 ه ق / 1591 م پايتخت خود را به اصفهان منتقل كرده است . بنابراين نويسنده در نقل تاريخ‌ها چند سال دچار اشتباه شده است . م .