دير اچميادزين « 1 » كه به مثابه‌ى رم ارمنيان است ، در هجده ورستى ايروان ، در مجاورت واگارشاپات « 2 » واقع شده است . واگارشاپات در حال حاضر دهكده‌ى بزرگى بيش نيست ، ولى در گذشته پايتخت ارمنستان بوده است . البته غير از آن ، ارمنستان دوازده كرسى ديگر نيز داشت . در همين زمينى كه امروز به نام واگارشاپات ناميده مىشود ، در زمان سابق آرغانت - كاغاك « 3 » شهر آرتميس « 4 » يا ونوس ارمنيان واقع شده بود . در همان جا بود كه هائيكان « 5 » هاى قديمى ، مانند قبيله‌ى دودون « 6 » به درختان بلوط مقدس مراجعه مىكردند و راز سرنوشت را از آنها جويا مىشدند . از آغاز پيدايش ملت‌ها اين دشت حاصلخيز كه در زمان‌هاى گذشته بهشت روى زمين شمرده مىشد ، خصوصيت مذهبى و مقدس خود را همچنان حفظ كرده است . نوح اولين درخت تاك را در خاك اين سرزمين كاشت . عيسى مسيح ، در ميان شعاعى از نور و روشنايى ، در همين جا به قديس گرگوريوس منور ، بطريق ارمنستان ظاهر شد و با دست‌هاى خدايى خود نقشه‌ى اين كليساى بزرگ را ترسيم كرد . ديرى كه در دور اين بنا احداث شده ، قديمىترين دير دنيا است . كاتوليكوس [ جاثليق ] ، عالىترين مقام مذهبى ارمنى كه توسط انجمن عمومى اسقف‌ها برگزيده مىشود ، در اين دير اقامت مىكند . شخص كاتوليكوس عالىترين مرجع روحانى و خليفه‌ى كليه‌ى ارمنيانى است كه در سراسر گيتى پراكنده‌اند . آنان اعم از اينكه در روسيه ، هندوستان ، تركيه ، ايران و يا در ساير شهرهاى اروپا سكونت داشته باشند ، براى مسايل و مشكلات مذهبى فقط اچميادزين را مرجع صلاحيت‌دار مىشناسند . از هنگام تشكيل شوراهاى مذهبى خالكدون « 7 » ، چون اسقف‌هاى ارمنى از پذيرفتن تصميمات آن شورا سر باز زدند ، اين كليساى ارمنى از واحد كاتوليك جدا شد . به اين جهت كليساهاى ارتودوكس ، يونانى و رمى ، ارمنيان را به نوعى الحاد و بدعت‌گذارى و تكروى متهم مىكنند . اكثر ارمنيان از مذهب فرقه‌يى كه به نام گريگورى معروف است ، پيروى مىكنند .

--> ( 1 ) . Etchmiadzin ( 2 ) . Vagar Shabad ( 3 ) . Arganet - Kaghak ( 4 ) . Artemise ( 5 ) . Haikans ( 6 ) . Dodone ( 7 ) . Chalcedoine : خالكدون [ در مآخذ اسلامى خلقيدونا . . . ] اسم شهر قديمى بر كناره‌ى بوسفور در آسياى صغير است . شهرت آن بيش‌تر به دليل شوراى مذهبى است كه در سال 451 به دعوت امپراتور روم شرقى در كليسايى در خارج اين شهر براى تعريف ايمان مسيحى و روشن كردن مسائل مذهبى ديگر منعقد گرديده است . م .