مذهب تقريبا قسمتى از تاريخ معاصر ايران را تشكيل مىدهد . شرح جزئيات اين دورهء اخير كه مىتوان آن را « ديروز » خواند مستلزم نگارش تأليفى مفصلتر از اين كتاب است . لكن داستانى است كه از شرح آن گريزى نيست ، داستانى كه هنوز با جنبه‌هاى اغراق‌آميز مشرق زمين رنگ‌آميزى شده . نارضاييها و تحريكات سرانجام موجب برقرارى حكومت مشروطه شد . ولى با وجود اين رشوه‌خوارى و فساد هنوز ادامه داشت . نسل جوان خواهان يك قشون كاملا ايرانى بود . در اين موقع سربازى در صحنهء تاريخ ايران ظاهر گشت . وى با كوشش و جد و جهد ، خود را از مقام و مرتبه‌اى كه از سن بيست و پنج سالگى داشت ، يعنى سواره‌نظام قزاق ، به مقامات عاليتر رساند . در آن موقع به چهل سالگى رسيده بود و علاوه بر اطلاعات مربوط به شغل خود تحصيلات ديگرى نداشت . وى از خانوادهء متوسطى بود ، شخصيتى خوب و مزاج بسيار نيرومندى داشت . هم او بود كه مأمور اخراج افسران روسى شد و وظيفهء خود را انجام داد . يك شب توطئه‌اى ترتيب داده شد . اين سرباز ، كه در آن هنگام درجهء سرهنگى داشت ، با 500 خ 2 سرباز از طريق قزوين وارد تهران شد و ادارات دولتى را اشغال كرد . در همان روز اين سرهنگ ، فرماندهء كل قواى ايران شد . به اين ترتيب داستان با تمام سرعت مشرق‌زمينى خود ادامه مىيابد . فرماندهء جديد كل قوا براى خوراك و پوشاك و مواجب قشون خود تقاضاى پول كرد و آن را دريافت نمود . سپس وزير جنگ شد و تقاضاى پول بيشترى كرد و سرانجام فرمانرواى مطلق شد . در عرض چهار سال بعد سپاه تازه‌اى تشكيل داد كه براى نخستين بار پس از چندين سال به افراد آن لباس و مستمرى داده شد . قبايل جنگجو مانند بختياريها و قشقاييها و كردها و لرها مقام او را به رسميت شناختند و با مطيع كردن شيخ محمره « 1 » اتحاد ايران كامل گشت . اين سرباز قهرمان ملى شده بود در حالى كه شاه واقعى نه تنها در چادر خود غمگين و عبوس ننشسته بود بلكه در پاريس و دويل « 2 » سرگرم تفريح و خوشگذرانى بود . سرباز مزبور پس از اينكه شخصا شيخ را مجبور به تسليم كرد به زيارت كربلا رفت . هنگامى كه به تهران بازگشت از او مانند فاتح روم استقبال به عمل آمد . پنج سال از هنگامى كه به فرماندهى كل قوا منصوب شده بود مىگذشت . به وليعهد توصيه شد كه به برادر مخلوع

--> ( 1 ) . مقصود از شيخ محمره همان شيخ خزعل است . محمره نام قديم خرمشهر بوده است . - م . ( 2 ) . Deauville