آنها زياد ايمان داشت . يكى از آخرين تذكره‌نويسان قرن سيزدهم مىگويد : « او در رشته‌هاى فلسفه بخصوص رياضيات تبحر داشت » . يكى ديگر از تذكره‌نويسان همان دوره از او به عنوان سركرده خدانشناسان ياد كرده ، ولى در تاريخ اين طور مضبوط است كه كلماتى كه خيام قبل از مرگ ادا كرد از اين قرار بود : « پروردگارا به راستى كوشش كردم در حدود قدرت خود تو را بشناسم . پس بر من ببخشاى ، چه تنها راه نزديك شدن من به تو معرفتى است كه دربارهء تو دارم . » اين است عقايد و اشارات ضد و نقيض كه دربارهء شاعر و ستاره‌شناسى بزرگ كرده‌اند ؛ تا هنگامى كه فيتز جرالد ترجمهء عالى خود از رباعيات را به جهانيان عرضه داشت و در اندك مدتى خيام از محبوبترين شعراى مردم انگليسى زبان گرديد و آثارش در بين اين عده از مردم خوانندگان فراوانى پيدا كرد . نام وى در بين توده مردم ايران چندان شهرتى ندارد ، ولى در انگلستان و امريكا كمتر دانشجويى است كه نسخه‌هايى از ترجمهء فيتز جرالد را در كتابخانه خود نداشته باشد . عدهء چاپهاى ترجمهء رباعيات افزون از حد تصور است . تاريخ شهر نيشابور كه به زمان پادشاهى كه از چهارمين نسل نوح بود برمىگردد جنبهء افسانه‌اى دارد . مىگويند اين شهر قديمى توسط اسكندر كبير ويران شد و شهر ديگرى به جاى آن توسط شاپور اول يا « شاپور ذوالاكتاف » بنا گشت . شهر نيشابور از اين جهت كه چندين بار خراب شده و از نو بنا شده است از ديگر شهرهاى جهان متمايز مىباشد . ولى صرفنظر از شهرتى كه از اين لحاظ كسب كرده ، گرچه موطن عمر خيام است ، در ايران معروفيت آن از ساير شهرهاى كشور كمتر است . عدهء معدودى از ايرانيان به نيشابور سفر كرده‌اند و حتى عده زيادى از مسافران مشهور و سرشناس ، از اين مسافرت طولانى و خسته‌كننده صرف‌نظر كرده‌اند . براى بازديد « 1 » از اين شهر ابتدا بايد به مشهد رفت و بعد از جاده ديگرى در ح 145 كيلومتر به جانب مغرب پيشروى كرد . قسمتهايى از اين جاده مانند ساير جاده‌هاى ايران يكنواخت است ؛ ولى هنگامى كه به دشت نيشابور مىرسيم مناظر يكباره تغيير مىكند و كشت و زرع زمين در بعضى از قسمتها مناظر زيبا و مطبوع درهء شيراز را به خاطر مىآورد . نيشابور با اينكه بارها در

--> ( 1 ) . بايد دانست كه نويسنده به اغلب شهرهاى ايران به وسيله هواپيما مسافرت كرده و به اين جهت است كه اظهار مىدارد براى بازديد از نيشابور ابتدا بايد به مشهد رفت . - م .