افغانها است . حتى شيراز خندان غير از « تنگ اللّه اكبر » و « بازار وكيل » و « باغهاى سرو » چيز جالب توجه ديگرى ندارد . اين شهر در پرتو تجلى آرامگاههاى شعراى خود به سر مىبرد . در حالى كه نيشابور بدون كوچكترين اعتنايى به مسافر او را به بيرون شهر مىراند تا آرامگاه بىنام و نشان و فراموش شدهء عمرخيام را براى خود جست‌وجو كند و آن را كشف نمايد . اصفهان امّا چنين نيست . اصفهان داراى پلهايى است كه شهرت جهانى دارد . از « ميدان شاه » و « عالى قاپو » و « گنبدهاى مساجد » و « مدرسهء چهار باغ » و بازارهاى بزرگ اصفهان به آسانى مىتوان بازديد كرد و در هر يك از اين محلها از ميهمان با گرمى استقبال مىشود . تنها خارجيان نجس را در مساجد آن راهى نيست . ايرانيان راجع به اصفهان ، كه زمانى پايتخت ايران و مركز امپراتورى شاه عباس بوده است ، امثالى از اين قبيل دارند : « اصفهان نصف جهان است . » ، يا « جهان را اگر اصفهانى نبود - جهان آفرين را جهانى نبود » . امروز با اينكه اصفهان يا ملكهء شهرهاى ايران ، رو به ويرانى مىرود و به آن توجهى نمىشود ، هنوز مىتواند شواهد و مدارك كافى ، كه حاكى از عظمت گذشتهء آن است ، نشان دهد . عظمتى كه به سازندگان اين مثلها كه نمونه‌اى از خودنمايىهاى شرقى است ، الهام بخشيده است . طرح عالى « ميدان شاه » كه درازاى آن تقريبا 536 متر و پهناى آن 160 متر است در اولين نظر نشان مىدهد كه شالوده‌اى كه نقشهء شهر بر آن تنظيم گرديده تا چه حد وسيع بوده است . « مسجد شاه » و « عالىقاپو » و مدخل بازار بزرگ و « مسجد شيخ لطف اللّه » با گنبد زيباى آن ، زينت‌بخش اين ميدان باشكوه مىباشد . تمام اين ساختمانها كه در اطراف ميدان واقع شده است به وسيلهء طاق‌نماهايى ، كه نماى خارجى بازار را تشكيل مىدهد ، به يكديگر متصل شده و آن را به صورت يكى از باعظمت‌ترين ميدانهاى جهان درآورده است . گرچه از لحاظ توجه و مراقبتى كه نسبت به آن مبذول مىگردد نسبت به ساير ميدانها در مرتبهء آخر قرار دارد . بلندنظرى و سعهءصدر و بىتعصبى شاه عباس باعث شد كه كشورهاى بزرگ آن زمان به تأسيس سفارتخانه در ايران تشويق و ترغيب شوند . ما امروز با زندگانى و تاريخ دورهء سلطنت اين پادشاه آشنايى كامل داريم . نمايندگان انگلستان و فرانسه و ايتاليا و آلمان و هلند ادبيات دنيا را با سوابق و تاريخچهء عظمت دربار ايران و آداب و سنن مردم آن سامان توانگر ساخته‌اند .