على بن محمد ناصر خان ظهير الدوله

42

سفرنامه ظهير الدوله ( همراه مظفر الدين شاه به فرنگستان ) ( فارسى )

« سفرنامهء فرنگستان » نيز خواسته است از پدر پيروى كند اما مستبعد به‌نظر مىرسد كه خود وى در تحرير و حتى در تقرير مطالب دخالت چندانى داشته باشد روزنامه سفر او را وزير همايون مىنوشته ظهير الدوله مىنويسد : « به هر استاسيونى كه مىرسيديم اعليحضرت شاه به من امر مىكرد از كارت‌پستال آن مىگرفتم و مىآوردم روى يكى از كارت‌پستالها نوشتند كه اين كارت‌پستال يادگار ظهير الدوله است و هم به جناب وزير همايون امر كردند كه در روزنامهء سفر خودشان بنويسد » . « اعليحضرت شاه قلم مداد يادداشت فقير كه آهن است و در تفليس خريده‌ام گرفته با مدادتراش جيب مبارك تراش دادند من عرضه داشتم كه ديگر با اين مداد كار نكرده افتخارا در خانواده نگاه خواهم داشت و محض آنكه سند تاريخى داشته باشد در روزنامهء سفر خودم مىنويسم . تصويب فرمودند » . امتياز مهمى كه سفرنامه ظهير الدوله بر سفرنامه مظفر الدين شاه دارد اين است كه ظهير الدوله تقريبا تمام اعلام جغرافيائى را شخصا اعراب گذاشته است و اگر اين كار را نمىكرد . چاپ آن براى نگارنده امكان نداشت زيرا مىبايست كتاب لغت‌هاى بزرگ تاريخى جغرافيائى به زبانهاى روسى فرانسوى انگليسى تهيه مىكردم و يك‌يك اعلام را با كمك دوستان از روى آنها اعراب‌گذارى مىكردم كارى كه چندين سال وقت مىگرفت ، و نيز با دقت نظرى كه داشته تاريخ روزها را هم به حروف و هم به عدد نگاشته بدين ترتيب كه عدد را بالاى كلمه نهاده و ما آن را در داخل پرانتز جلوى كلمه گذاشتيم . اغلب اعلام را ظهير الدوله در پرانتز قرار داده و اگر به ضرورت كلمه‌اى يا حرفى اضافه كرديم در داخل قلاب [ ] جاى داديم . كلمه‌ها يا حرفهائى كه حدس مىزدم از قلم محرر افتاده است . سفرنامهء ظهير الدوله به سفرنامه مظفر الدين شاه جان بخشيده و آن را كامل ساخته است . سفرنامهء مظفر الدين شاه بدون سفرنامهء ظهير الدوله ارزش چندانى ندارد . نكته‌اى دربارهء سوءقصد يك آنارشيست به جان مظفر الدين شاه در پاريس روز پنجشنبه پنجم ربيع الثانى ( 1318 ) يك آنارشيست به جان شاه سوءقصد كرد كه به خير گذشت اما سروصداى زيادى به‌پا كرد و صفحات نخست جرايد اروپا مختص بيان اين رويداد شد . اين واقعه در هر دو سفرنامه تحرير شده اما نام تروريست متفاوت آمده است . خوشبختانه به كوشش خستگىناپذير و بدون وقفهء جناب آقاى دكتر ولايتى وزير خارجهء جمهورى اسلامى اسناد مهم بايگانى راكد وزارت امور خارجه انتشار مىيابد . اخيرا جلد