على بن محمد ناصر خان ظهير الدوله
17
سفرنامه ظهير الدوله ( همراه مظفر الدين شاه به فرنگستان ) ( فارسى )
شاه روز 14 صفر وارد مشهد گرديد در هفدهم صفر ميرزا محمد خان قاجار دولو سپهسالار كه از حكومت وى بر خراسان بيش از دو ماه و اندى نگذشته بود ناگهان در 17 صفر درگذشت و شهرت يافت كه ناصر الدين شاه به واسطه خوراندن قهوهء قجرى او را مسموم كرده و كشته است « 17 » اما خبر آن در روزنامهء رسمى دولتى چنين آمده است : « در هفدهم صفر المظفر سپهسالار اعظم در بين اداى فريضهء صبح فجأة به جوار رحمت ايزدى پيوسته ، جمعى از اطباء حاضر ركاب مبارك حسب الامر الاعلى به بالين او حاضر و آنچه لازمهء تدقيق بود منظور داشتند . مقصود اينكه در صورتى كه سكتهاى وارد شده باشد رفع عارضه نمايند اما سكته نبوده و فجأه بوده است موجب تأثر خاطر خطير همايون گرديد و در توحيدخانهء مباركه در مدفنى كه خود براى خود ساخته بود او را دفن نمودند - وزارت خراسان به عهدهء كفايت و كفالت ظهير الدوله كه از چاكران ممتحن دولت جاويدان است مفوض و مسلم آمده و وكالت آن ايالت كما فى السابق به عهدهء درايت امين الملك تفويض يافت . منصب توليت و متولى باشيگرى حضرت امام همام عليه الصلاة و السلام به عهده و اهتمام حاجى ميرزا محمد خان مفوض و به لقب مجد الملكى مفتخر و معزّز گرديد » « 18 » . در روزهاى توقف شاه در مشهد اشخاصى كه مىبايست به حضور برسند به توسط ظهير الدوله شرفياب مىشدند يعنى ظهير الدوله كه وزير خراسان شده بود باز هم وظايف ايشيكآقاسىباشى را انجام مىداد از جمله « روز نوزدهم رؤساى تراكمه يموت و كوكلان و غيره . . . و روز بيست و يكم پسر وكيل طبس و امير حسينعلى خان خافى و برادرش كه مدتى بود از خراسان فرارى و در صفحات هرات بسر مىبردند به توسط جناب ظهير الدوله شرفياب خاكپاى مبارك و مورد تفقدات شاهانه گرديدند » « 18 » . از اين زمان ببعد يعنى از روزگار وزارت ظهير الدوله در خراسان جز يك سلسله اخبار يكنواخت و كممحتوى همچنانكه روش جرايد دربارى دربار ناصر الدين شاه و روش تاريخنگارى تاريخنگاران او بوده است خبرى از ظهير الدوله نداريم و از روى ناچارى و تهىدستى نمونههائى از آنها را نقل مىكنيم : « خراسان - امور مملكت خراسان و سرحدات آنجا از حسن مراقبت ظهير الدوله كمال نظم را دارد و اگر طايفهء تراكمه گاهى به خيال سرقت و راهزنى بعضى از سرحدات برآيند به اهتمام سركردگان مأمور و حافظان سرحد و ثغور مغلوب و مقهور خواهند شد » « 19 » .
--> ( 17 ) - تاريخ رجال ايران تأليف مهدى بامداد جلد 3 ص 232 . ( 18 ) - مرآة البلدان ص 1549 . ( 19 ) - روزنامهء دولتى نمره 611 به تاريخ يوم پنجشنبه هشتم شهر شعبان 1284 ص 3 .