سلطان محمد ميرزا قاجار
360
سفرنامه سيف الدوله ( معروف به سفرنامه مكه ) ( فارسى )
كشاورزى و محصولات بعضى سالها در وقت برنجكارى اقسام نوبهار زياد شود . درخت و باغات زياد دارد و بههمين جهت پشه بسيار شود . همه قسم زراعت خوب به عمل مىآيد . گندم ، جو ، برنج ، همه قسم حبوبات ، پنبه ، تنباكو [ و ] ترياك زياد مىكارند . اگرچه تنباكوى اين ولايت قدرى تند است ولى تجارت بزرگى دارند . به بغداد و شام ، [ 239 ب ] مصر و اسلامبول كرورها تنباكو از اين ملك مىرود . از فواكه هرآنچه كه نيست همهچيز بسيار است و ممتاز . سيب بهارهء آنجا بهترين اقسام سيبهاست . خربوزه ، به [ و ] انگور مهرهء آنجا را به اطراف ولايات بهجهت فروش و تحفه مىبرند . صنايع دستى سابقا كارخانههاى زياد [ و ] اقسام پارچههاى ابريشمى و زرىبافيهاى بسيار خوب داشتند ؛ حال متروك است ، مگر زرىبافى كمى دارند و قدك [ و ] عباهاى خوب مىبافند و به اطراف مىبرند . كسبه از هرقسم و هرصنف بهتر از جاهاى ديگر دارد . اسباب نقاشى و خرازى از اين شهر به ساير بلاد ايران و خارج مىبرند . قلمكار بسيار مىسازند ؛ خوب هم مىشود . مردمش با سليقه و تميزند . خانهها و بناها خانهها وسيع است و باغچهها دارند . آب خانهها اكثر [ 240 آ ] از چاه است . خاكش پردوام ، عمارات و ابنيهء عاليه در اين شهر بسيار است كه شرح همهء آنها باعث طول كلام گردد . بعضى از آنها كه ممتاز است مذكور خواهد شد . بازارها و كاروانسراها ، حمامها ، مدارس [ و ] مساجد بسيار خوب دارد ، بعضى باير ، پاره [ اى ] داير است . ميدان شهر ميدان بزرگى از بناهاى شاه عباس در اين شهر است كه گويا ميدانى به اين