قلعهء نجف بناى قلعهء نجف از مرحوم حاجى [ 153 آ ] محمد حسين خان صدر اصفهانى است . « 4 » اگرچه وسعت قلعه زياد نيست ولى بسيار خوب ساخته است . مدرسهء خوبى هم در اين شهر از بناهاى او هست . در بزرگى هم كه از ايوان طلا داخل رواق مبارك مىشود [ و ] در نقرهء بسيار خوبى است ، از كارهاى اوست . خدا رحمت كند . مرد خيّرى بوده است . وضع قبه و صحن مطهر اول بناى قبهء مباركهء اين بزرگوار از آل بويه بوده است . در عهد صفويه آن بنا را برچيده [ اند ] . اين بقعهء مباركه و اين صحن از بناهاى شاه عباس صفوى است ، به طرّاحى شيخ بهايى . بناى عالى محكم خوبى است . اصل بقعهء مباركه مربع [ است ] . چهار شاه‌نشين دارد . قبهء مطهر از همه اماكن مشرفه ، مرتفعتر است . اطراف بقعه رواق ، داير مدار سه سمت رواق ، صحن شريف است . از طرف غربى فاصلهء رواق با ديوار صحن راهرويى است . بناى صحن ، اطراف حجرات فوقانى و تحتانى دارد . ايوان [ 153 ب ] بزرگى كه در وسط ديوار سمت شمال رو به « 5 » جنوب واقع است ، با مسجدى كوچك در پشت همان ايوان ، و تكيه‌اى كه در طرف غربى صحن واقع است و در دست بكتاشيهاست ، از بناهاى آل بويه است . مابقى متعلقات صحن از صفويه [ است ] . روبه‌روى بقعه ايوانى است [ و ] در دو گوشهء ايوان دو مناره . سنگهاى داخل حرم و رواق سواى سنگهاى مرمر و سنگهاى ساير متعلقات صحن ، همه از معدن خود نجف است . اگرچه پر سنگ سختى نيست ولى خوب سنگى است . طلاى قبهء مبارك و ايوان از كارهاى نادر شاه است . « 6 » كاشى اطراف صحن از على

--> ( 4 ) . « قلعهء شهر بسيار محكم از آجر ساخته شده است . بانى آن حاجى محمد حسين خان صدر اصفهانى است » . ( سفرنامهء عتبات ، ص 124 ) . ( 5 ) . اصل : روب . ( 6 ) . توى حرم مطهر آيينه و نقاشى [ و ] سقف خود قبه ، كاشى معرق بسيار بسيار ممتازى است . ( حاشيهء متن ) .