7 - دوران نيابت . توليت آستان قدس . 8 - حركت به اصفهان و نواحى مركزى و غربى ايران . 9 - سفر به مازندران . با وجود تراكم مطالب و همچنين نابهم‌پيوستگى آنها ، كه اشكالاتى را در تنظيم عنوان بندى كتاب به‌وجود مىآورد ، كتاب حاضر حاوى نكات دقيق جغرافيايى ، تاريخى ، سياسى و اجتماعى مىباشد . نويسنده هر آنچه را كه لازم و سودمند مىدانسته و براى آنها از نظر اجتماعى اهميت قايل بوده ، بيان كرده است . اما در بعضى موارد ، هنگامى كه به ارزيابى مسائل اجتماعى مىپردازد ، از آنجا كه خود از شاهزادگان قاجار و در نتيجه داراى ديدگاه اشرافى بوده است ، راه خطا مىپيمايد . مثلا هنگامى كه به بررسى اخلاقيات مردم مىپردازد ، كمال بىانصافى را به خرج داده و تر و خشك را باهم مىسوزاند و در مورد مردم مشهد اين داورى كوركورانه و يكسونگرانهء خود را به اوج مىرساند ، و البته اين هتك حرمت از شخصى چون او چندان بعيد هم نمىنمايد . او ابتدا از تركيب ناهمگون جمعيت مشهد سخن مىگويد و سپس بدون توجه به اينكه ساكنان اين شهر از نقاط مختلف در آنجا گرد آمده‌اند و نيز بدون امعان نظر به خصايص اخلاقى و آداب و رسوم آنان و مشكلات معيشتى دست‌وپاگيرشان ، هر آنچه از فساد اخلاقى به خاطرش مىرسيده ، بدانان نسبت داده است . به‌هرحال ، توضيحات نويسنده دربارهء مسائل اجتماعى تا حدودى دقيق و كامل است ، كه براى نمونه مىتوان به خريد و فروش غلامان و كنيزان چركسى اشاره كرد ، و يا اشاره به آب چشمهء مهمان‌كش در نواحى بختيارى ايران ؛ و اينكه هر وقت مأمور اخذ ماليات به اين نواحى وارد شده است ، مردم از آب چشمه به او خورانده و خود را موقتا از شر او و پرداخت ماليات خلاص مىكرده‌اند . اين‌گونه مطالب خواندنى و درخور توجه در اين كتاب فراوان به چشم مىخورد و اثر حاضر در مجموع داراى مطالب متنوع زيادى مىباشد . سفرنامهء حاضر در فهرست نسخ خطى كتابخانهء ملى ايران به‌شمارهء 761 / ف ثبت شده است و عنوان آن سفرنامهء مكه مىباشد . در اين فهرست تاريخ تأليف سفرنامه محتملا 1280 ه . ق . ذكر شده و دربارهء آن چنين آمده است : « نويسنده كه از شاهزادگان قاجار و از فرزندان فتحعلى شاه است در سال 1279 ه . ق . به عزم زيارت مكه از تهران حركت مىكند و از راه رشت و درياى خزر و تفليس و استانبول به مكه مىرود . پس از انجام فريضهء حج ، او از راه عراق و جنوب به تهران بازمىگردد . او در